Η αναζήτηση της μυκηναϊκής πόλης της Σαλαμίνας και του ανακτόρου του Αίαντα δεν ήταν για τον καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γιάννο Λώλο μια απλή αρχαιολογική έρευνα, αλλά ένα προσωπικό όραμα που τον συνόδευε ήδη από την εφηβεία του. Όπως ο ίδιος εξομολογήθηκε, αναζητούσε αυτή την πόλη «από τότε που ήταν 15 χρονών». Με επιμονή, μεράκι και πίστη στις αρχαίες πηγές, αφιέρωσε χρόνια σε αρχαιολογικές οδοιπορίες, μελετώντας το τοπίο και αναζητώντας τα ίχνη της ομηρικής Σαλαμίνας. «Είμαστε αρχαιολόγοι πεδίου και όχι αρχαιολόγοι γραφείου», ανέφερε χαρακτηριστικά, κατά τη διάρκεια μίας εξαιρετικής ξενάγησης στον χώρο, εξηγώντας πως η έρευνα γεννήθηκε μέσα από την παρατήρηση της τοπογραφίας και την άμεση επαφή με τον χώρο.
Η καθοριστική στιγμή ήρθε το 1999, όταν, από μια μικρή βραχονησίδα απέναντι από τα Κανάκια, ο ίδιος και οι συνεργάτες του παρατήρησαν ένα ύψωμα να δεσπόζει πάνω από τη μεγάλη κοιλάδα και τη θάλασσα. Το σημείο τους κίνησε αμέσως το ενδιαφέρον. Επιστρέφοντας λίγες ημέρες αργότερα, διαπίστωσαν πως ο τόπος ήταν γεμάτος όστρακα και θραύσματα μυκηναϊκών αγγείων, διάσπαρτα σε μεγάλη έκταση – σαφή ένδειξη ενός σημαντικού μυκηναϊκού οικισμού.
Η εικόνα του τοπίου ταίριαζε εντυπωσιακά με όσα γνώριζαν από τις αρχαίες μαρτυρίες. Ο γεωγράφος Στράβων (64 π.Χ.–23 μ.Χ.) αναφέρει στα «Γεωγραφικά» ότι η κλασική πόλη της Σαλαμίνας βρισκόταν στη χερσόνησο απέναντι από την Αττική, ενώ η αρχαιότερη πόλη – την οποία οι ερευνητές ταυτίζουν με τη μυκηναϊκή πρωτεύουσα – ήταν «ἔρημος πρὸς Αἴγιναν τετραμμένη καὶ πρὸς νότον», δηλαδή εγκαταλελειμμένη και στραμμένη προς την Αίγινα και τον νότο.
Οι ανασκαφές στα Κανάκια δικαίωσαν τελικά την πολυετή, επίμονη αναζήτηση, καθώς αποκάλυψαν ένα σημαντικό μυκηναϊκό ανακτορικό κέντρο, το οποίο ταυτίζεται με την «ἀρχαίαν πόλιν» που ο Στράβων αναφέρει ως «έρημη» στην εποχή του. Πρόκειται για την πρωτεύουσα του ναυτικού βασιλείου της Σαλαμίνος, γνωστού από την Επική παράδοση, την έδρα της δυναστείας των Αιακιδών και του διασημότερου εκπροσώπου της, του Τελαμώνιου Αίαντος.
Στο σημείο αυτό αξίζει να γίνει μια σύντομη αναφορά στον Αίαντα, τον μυθικό βασιλιά της Σαλαμίνας, του οποίου η μορφή συνδέθηκε όσο λίγες με την ηρωική παράδοση του νησιού και τον κόσμο των ομηρικών επών.
Ο Αίας, ένας από τους σημαντικότερους ήρωες της ελληνικής μυθολογίας και από τις πιο επιβλητικές μορφές του Τρωικού Πολέμου. Σύμφωνα με τον Όμηρο, ήταν ο γενναιότερος πολεμιστής μετά τον Αχιλλέα και ξεχώριζε για τη σωματική του δύναμη, το ανάστημα και τη γενναιότητά του. Έλαβε μέρος στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας με δώδεκα πλοία και διακρίθηκε σε πολλές μάχες, ακόμη και στη μονομαχία του με τον Έκτορα, η οποία έληξε χωρίς νικητή. Μετά τον θάνατο του Αχιλλέα, διεκδίκησε τα όπλα του, όμως αυτά απονεμήθηκαν στον Οδυσσέα, γεγονός που τον οδήγησε στην απόγνωση. Σύμφωνα με τον μύθο, η θεά Αθηνά τού προκάλεσε παραφροσύνη και, όταν συνήλθε και αντιλήφθηκε την κατάστασή του, αυτοκτόνησε πέφτοντας πάνω στο ξίφος του. Ο ετεροθαλής αδελφός του, ο Τεύκρος, εκδιώχθηκε αργότερα από τον πατέρα τους, τον Τελαμώνα, επειδή δεν κατάφερε να αποτρέψει τον θάνατο του Αίαντα, και, σύμφωνα με την παράδοση, κατέφυγε στην Κύπρο, όπου ίδρυσε μια νέα πόλη δίνοντάς της το όνομα της πατρίδας του, Σαλαμίνα.
Η πανεπιστημιακή ανασκαφή από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, υπό τη διεύθυνση του Γ. Λώλου, ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2000 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα με Υποδιευθύντρια την αρχαιολόγο διδάσκουσα σε Σ.Ε.Π. Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, Χριστίνα Μαραμπέα και τη συμμετοχή αρχαιολόγων, ερευνητών και φοιτητών, αποτελώντας ένα από τα σημαντικότερα ερευνητικά προγράμματα για τον μυκηναϊκό κόσμο.
Η ακρόπολη των Κανακίων είναι χτισμένη σε εξαιρετικά στρατηγική θέση, πάνω από δύο φυσικούς όρμους, γεγονός που επέτρεπε τον έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων του δυτικού Σαρωνικού. Η συνολική έκταση της εγκατάστασης ξεπερνά τα 50 στρέμματα και περιλαμβάνει τόσο την οχυρωμένη ακρόπολη όσο και τμήματα της κάτω πόλης που εντοπίζονται στις πλαγιές. Αν και δεν διέθετε τα τεράστια κυκλώπεια τείχη των Μυκηνών ή της Τίρυνθας, υπήρχαν αμυντικοί περίβολοι και πύργοι που προστάτευαν το λιμάνι και τις βασικές προσβάσεις.
Η περιοχή κατοικούνταν ήδη από την Τελική Νεολιθική περίοδο, δηλαδή από την 4η χιλιετία π.Χ., όμως η μεγάλη ακμή της σημειώθηκε κατά τον 13ο αιώνα π.Χ., στην κορύφωση του μυκηναϊκού πολιτισμού. Οι ανασκαφές στα Κανάκια απέδειξαν ότι ο μυκηναϊκός κόσμος δεν αποτελούνταν μόνο από μεγάλα και ισχυρά ανακτορικά κέντρα, όπως οι Μυκήνες, η Πύλος και η Θήβα – στα οποία είχε επικεντρωθεί κυρίως η έρευνα μέχρι σήμερα – αλλά και από ελάσσονα με δική τους πολιτική, διοικητική και οικονομική οργάνωση. Η ακρόπολη των Κανακίων υπήρξε ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα σημαντικό μυκηναϊκό «ανάκτορο-κράτος», το οποίο διατηρούσε στενές επαφές με την Αττική, την Αίγινα, την Κόρινθο και την Κρήτη, αλλά και με πιο μακρινές περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου, όπως η Κύπρος και η Αίγυπτος.
Στην κορυφή της ακρόπολης αποκαλύφθηκαν επιβλητικά οικοδομικά συγκροτήματα ανακτορικού χαρακτήρα. Σημαντικότερο από αυτά είναι το λεγόμενο Κεντρικό Κτήριο, έκτασης άνω των 750 τετραγωνικών μέτρων, το οποίο αναπτυσσόταν σε πέντε επίπεδα και περιλάμβανε δωμάτια, αποθήκες, ιερό και ένα διπλό μέγαρο — το Δίδυμο Μέγαρο — που αποτελούσε τον πυρήνα της εξουσίας. Παράλληλα, ήρθαν στο φως εργαστήρια και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις με δεκάδες χώρους παραγωγής και αποθήκευσης, στοιχεία που φανερώνουν μια ιδιαίτερα οργανωμένη οικονομική δραστηριότητα. Η οικονομία του κέντρου βασιζόταν στη γεωργία, την κτηνοτροφία, τη μελισσοκομία, την εκμετάλλευση των πευκοδασών, αλλά και στη ναυτιλία, το εμπόριο και πιθανότατα την πειρατεία. Ένα μικρό πευκάκι, που βρέθηκε κατά την έναρξη των ανασκαφών, έχει διατηρηθεί μέχρι σήμερα σε έναν άσκαφο χώρο, ο οποίος θεωρείται ότι αντιστοιχεί σε δωμάτιο, ως «μάρτυρας» της αρχικής επίχωσης και της στάθμης του εδάφους πριν από την ανασκαφή.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι κατά την εγκατάλειψη του ανακτόρου, λίγο μετά το 1.200 π.Χ., οι είσοδοι του κεντρικού κτηρίου σφραγίστηκαν πρόχειρα με τοιχία, πιθανότατα για συμβολικούς ή προστατευτικούς λόγους, πριν οι κάτοικοι εγκαταλείψουν οριστικά την περιοχή. Η κυριολεκτική έξοδος αυτών δεν οφείλεται σε καταστροφή από σεισμό ή πυρκαγιά αλλά φαίνεται πως συνδέεται με τη γενικότερη κατάρρευση του μυκηναϊκού κόσμου και τις αναταραχές που προκάλεσαν οι επιδρομές των λεγόμενων «Λαών της Θάλασσας».
Ανάμεσα στα σημαντικότερα ευρήματα ξεχωρίζει ένα χάλκινο έλασμα από ανατολικού τύπου φολιδωτή επένδυση πανοπλίας, πάνω στο οποίο διατηρείται η σφραγίδα με το όνομα (βασιλική δέλτος) του Φαραώ Ραμσή Β΄ – του αγαπημένου των θεών, με διάστημα βασιλείας του 1279-1213 π.Χ – σε αιγυπτιακή ιερογλυφική γραφή. Το εύρημα θεωρείται μοναδικό καθώς είναι το μόνο του είδους του στην Ανατολική Μεσόγειο που φέρει βασιλική αιγυπτιακή σφραγίδα. Παράλληλα, βρέθηκαν αντικείμενα κυπριακής και ανατολικής προέλευσης, καθώς και αιγυπτιακό αλαβάστρινο αγγείο, στοιχεία που αποδεικνύουν τις διεθνείς επαφές του μυκηναϊκού αυτού κέντρου.
Ιδιαίτερη σημασία για τη σύνδεση του μύθου με την ιστορική πραγματικότητα έχει η κοντινή θέση Πυργιακόνι, όπου αποκαλύφθηκε ένα οργανωμένο νεκρικό και λατρευτικό συγκρότημα της Ύστερης Μυκηναϊκής και της Κλασικής εποχής, άμεσα συνδεδεμένο με την εξουσία και την ιδεολογία της μυκηναϊκής ακρόπολης των Κανακίων.
Η ανασκαφή έφερε στο φως έναν τύμβο-κενοτάφιο, μια χαμηλή λατρευτική εξέδρα και ένα μεγάλο κτήριο με αίθουσα συναθροίσεων και τελετουργικών συμποσίων, όπου φαίνεται ότι τελούνταν επίσημες λατρευτικές πρακτικές προς τιμήν σημαντικού νεκρού ή ήρωα. Η ιδιαίτερα οργανωμένη διάταξη του χώρου, με ελεγχόμενες εισόδους και πομπικές διαδρομές, υποδηλώνει έναν επίσημο χώρο ηρωολατρείας, στενά ελεγχόμενο από την άρχουσα τάξη του μυκηναϊκού κέντρου. Ανάμεσα στα σημαντικά ευρήματα ξεχωρίζει και αιγυπτιακό αλάβαστρο, ένδειξη των επαφών της Σαλαμίνας με τον ευρύτερο κόσμο της Ανατολικής Μεσογείου.
Κατά την Κλασική εποχή, πάνω στο ίδιο μυκηναϊκό λατρευτικό τοπίο ιδρύθηκε οργανωμένο τέμενος, το οποίο λειτούργησε από τις αρχές του 5ου έως τις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. και ταυτίζεται πιθανότατα με το περίφημο Αιάντειο, το ιερό του Αίαντα. Η ίδρυσή του συνδέεται πιθανότατα με την αθηναϊκή πολιτική αξιοποίηση της ηρωικής παράδοσης της Σαλαμίνας μετά τη ναυμαχία του 480 π.Χ. Τα αρχαιολογικά δεδομένα από το Πυργιακόνι ενισχύουν έτσι αποφασιστικά την άποψη ότι τα Κανάκια αποτέλεσαν την ιστορική έδρα του ομηρικού ήρωα και ότι πίσω από τον μύθο του Αίαντα διακρίνεται μια πραγματική μυκηναϊκή δύναμη της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.
Κλείνοντας, αξίζει να γίνει ιδιαίτερη μνεία στον ακάματο καθηγητή Γιάννο Λώλο, τον άνθρωπο που αφιέρωσε δεκαετίες ολόκληρες στην αναζήτηση της μυκηναϊκής Σαλαμίνας και που συνεχίζει, με το ίδιο πάθος και την ίδια επιμονή, το ανασκαφικό και ερευνητικό του έργο σε διάφορες περιοχές του νησιού. Με ανεξάντλητη γνώση, βαθιά επιστημονική κατάρτιση και αληθινή αγάπη για τον τόπο και την ιστορία του, εξακολουθεί να φωτίζει άγνωστες πτυχές του παρελθόντος της Σαλαμίνας, όχι πλέον μόνο μέσα από πανεπιστημιακά προγράμματα, αλλά και μέσω ιδιωτικής πρωτοβουλίας και της δράσης του Ομίλου Μνημείων Σαλαμίνος «ΑΚΑΜΑΣ».
Ο Όμιλος, που λειτουργεί ως αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία, έχει ως βασικό σκοπό την ηθική και υλική υποστήριξη των αρχαιολογικών ανασκαφών και ερευνών στη Σαλαμίνα, συμβάλλοντας παράλληλα ουσιαστικά στην έρευνα, προστασία και ανάδειξη των μνημείων και της πολιτιστικής ταυτότητας του νησιού. Μέσα από διαλέξεις, επιστημονικές δράσεις, εκδόσεις και τη στήριξη νέων ερευνητών, ο «ΑΚΑΜΑΣ» κρατά ζωντανό το όραμα της ανάδειξης της ιστορικής κληρονομιάς του νησιού και στηρίζει έμπρακτα ένα έργο μεγάλης επιστημονικής και πολιτιστικής αξίας.
Αξίζει, τέλος, τέτοιες προσπάθειες να υποστηρίζονται ουσιαστικά και θερμά από φορείς, ιδρύματα και χορηγούς, καθώς η συνέχισή τους δεν αφορά μόνο την ανάδειξη της μακραίωνης ιστορίας της Σαλαμίνας, αλλά και τη βαθύτερη κατανόηση και προβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας συνολικότερα.
