Τον Μάρτιο του 2023, η Νίκη Μπουτάρη σήκωσε ψηλά μια σημαία-σύμβολο για την τεράστια, σύγχρονη κοινωνική ομάδα των 55+ που περισσότερο νιώθει -παρά έχει την αυτοπεποίθηση να πιστέψει- ότι «άλλο μεγαλώνω κι άλλο γερνάω» και ότι η ηλικία δεν είναι παρά ένας αριθμός. Just a Number. Και επέλεξε την πρόκληση του διαδικτύου για να μετατρέψει αυτή την απλή, λογικά αδιαμφισβήτητη, αλλά στερεοτυπικά κακοποιημένη, φράση, σε τίτλο για αυτό το 15νθήμερο, πρώτο και μοναδικό στην Ελλάδα, seniors’ web magazine – ένα περιοδικό για την «ωριμότητα», με άποψη, εγκυρότητα, δημιουργικότητα, και προοπτική: Το Just a Number μας, που ήδη κερδίζει ένα-ένα τα στοιχήματα που έθεσε η Νίκη.
Έχοντας διαγράψει η ίδια μία σπουδαία πορεία στην επικοινωνία, το marketing και τη διαφήμιση, για να το υλοποιήσει, έφερε κοντά μία ομάδα ανθρώπων διαφορετικών ηλικιών, από διαφορετικούς χώρους, που ενώνουν τις εμπειρίες, τις απόψεις, τις γνώσεις, τα όνειρα και τη δημιουργική τους ορμή, με κύριο σκεπτικό ότι, «άλλο μεγαλώνω, άλλο γερνάω». 

Σ’ αυτόν τον ωραίο κύκλο, ανήκει και η Κλέα Σουγιουλτζόγλου, που γράφει για την τέχνη και η οποία με συνεπήρε όταν την άκουσα να μιλάει σε εκδήλωση του Just a Number, στο πάνελ που είχα την τιμή να συντονίσω. Είχα τόσα να μάθω από εκείνην, τόσα να τη ρωτήσω… Πέρασε καιρός, δεν το έκανα, ώσπου κάποια στιγμή, σχετικά πρόσφατα, βρέθηκα σε ένα σπίτι, να ξεφυλλίζω το βιβλίο που ήταν πάνω στο τραπέζι του σαλονιού.

Πρόκειται για μια συναρπαστική έκδοση, που είχε γίνει με επιμέλεια και κείμενα της Κλέας, για να παρουσιάσει τη μοναδική δουλειά της Ειρήνης Δανιόλου-Νεόφυτου πάνω στην τέχνη της οφθαλμαπάτης. Δηλαδή, σ’ αυτό ακριβώς που σημαίνει, στα γαλλικά, ο τίτλος του: Trompe l’ oeil! Να εξαπατάς το μάτι -κατ’ επέκταση και το μυαλό- σε ένα παιχνίδι που, όπως θα έλεγε ίσως κάποιος, θυμίζει το δυστοπικό κομμάτι της σημερινής πραγματικότητας. Γοητεύτηκα τόσο πολύ από την παρουσίαση, ώστε αποφάσισα ότι είχε έρθει η ώρα να κάνω με την Κλέα εκείνη την κουβέντα για την τέχνη και, φυσικά, για το Just a Number. 

Ορισμένες εκφράσεις, όπως και το ότι η ηλικία είναι μόνο ένας αριθμός, επαναλαμβάνονται αυτόματα. Ποια είναι η προσωπική ερμηνεία σου, ο ορισμός σου γι’ αυτήν;

Για μένα, ο ορισμός έχει πολλές αποχρώσεις και, επειδή είμαι άνθρωπος της τέχνης, πάντα βλέπω τα πράγματα εικαστικά. Ναι, Just a Number σημαίνει μόνο ένας αριθμός, ο οποίος όμως δεν καθορίζει τον άνθρωπο. Αυτό που τον καθορίζει είναι το πώς αισθάνεται και πώς βλέπει ο ίδιος τη ζωή. Αυτή λοιπόν η έκφραση που είναι και ο τίτλος της πλατφόρμας την οποία ίδρυσε η Νίκη Ψαραύτη-Μπουτάρη, σημαίνει ότι δεν υπάρχουν ηλικιακό όριο ούτε ηλικιακή διάκριση. Κάθε άνθρωπος έχει τον δικό του χρόνο, το δικό του βιολογικό ρολόι και, συνεπώς, μπορεί να δημιουργεί εσαεί, μέχρι τη στιγμή που το μυαλό του δεν θα παράγει πια ιδέες και εικόνες, προκειμένου να τον ωθεί να δημιουργεί και να απολαμβάνει τη ζωή. Αυτό είναι για μένα το Just a Number.

Και πώς το βλέπεις να εξελίσσεται;

Από την πρώτη στιγμή πίστεψα σ’ αυτό, γιατί με ενέπνευσε το όραμα της Νίκης, ο δυναμισμός και το πάθος με τα οποία ξεκίνησε αυτό το τολμηρό εγχείρημα, που θα μπορούσε να είχε μείνει στο στάδιο μιας απλής σκέψης. Κι όμως, τρία χρόνια μετά, με πάρα πολύ θαυμασμό, διαπιστώνουμε ότι αυτό το μαγκαζίνο πήρε σάρκα και οστά και δεν απευθύνεται μόνο στην ώριμη ηλικία, όπως αρχικά το ξεκινήσαμε, αλλά συγκεντρώνει ενδιαφέρον και από άλλες ηλικίες. Από ανθρώπους δηλαδή που πλησιάζουν την τρίτη ηλικία και θέλουν ίσως να μάθουν πώς είναι να φτάνεις εκεί, πώς αισθάνεσαι και να πάρουν ιδέες, συμβουλές και σκέψεις-κλειδιά που θα τους καθοδηγήσουν για αυτό που τους περιμένει. 

Κατά τα άλλα, ανυπομονώ να δω το Just a Number να μεταφράζεται στα αγγλικά και να παίρνει τη θέση που του αξίζει διεθνώς, διότι είναι ένα προϊόν καινοτόμο, πρωτοποριακό και θα έχει έτσι τη δυνατότητα να συνομιλήσει με άλλες πλατφόρμες -και είναι πολλές- στην Ευρώπη και στην Αμερική που πραγματεύονται το ίδιο θέμα. Να ανοίξει δηλαδή μία ανταλλαγή απόψεων για αυτήν την τεράστια κοινότητα της τρίτης ηλικίας που στην εποχή μας έχει πάρει πάρα πολύ μεγάλη διάσταση, καθώς έχουν αλλάξει οι όροι διαβίωσης, το προσδόκιμο ζωής είναι πια πολύ μεγαλύτερο και οι επιστήμες αναχαιτίζουν όλο και περισσότερο σοβαρές ασθένειες. Ως αποτέλεσμα, η τρίτη ηλικία αποτελεί πλέον μία δυναμική κοινότητα που έχει αρχίσει να αντιμετωπίζεται και από την πολιτική ως στοίχημα, με συστήματα που αντλούν από τη δύναμή της, όπως πχ τον τουρισμό της τρίτης ηλικίας. Επίσης, σήμερα υπάρχουν ευκαιρίες, για ανθρώπους που έχουν πάρει σύνταξη, να αναπτύξουν νέες δεξιότητες, να κάνουν νέα επαγγέλματα ή να ασχοληθούν με τον εθελοντισμό. Υπάρχουν, δηλαδή, ένα σωρό δημιουργικές διαδρομές που χαρίζουν μία δεύτερη ευκαιρία. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο συμβάλλει το Just a Number, διότι δημιουργεί ένα περιβάλλον εφικτής αισιοδοξίας, ενώ λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στις γενιές. Όσοι το ακολουθούν -δωρεάν συνδρομητές και επισκέπτες- βλέπουν την επιστημονική παρουσία ανθρώπων που παρέχουν συμβουλές και αναπτύσσουν θέματα τα οποία ενδιαφέρουν ιδιαίτερα σ’ αυτή τη δύσκολη φάση της ζωής, με στόχο την ευεξία και την ευζωία.

Πού στέλνεις το μυαλό σου για να ξεκουραστεί;

Είναι η στιγμή που το μυαλό μου πηγαίνει στην ποίηση. Για να ξεκουραστώ, έχω ανάγκη να διαβάσω έναν στίχο, ένα ποίημα, μία λέξη που θα με εμπνεύσει. Γι’ αυτό, στα βιβλία που έχω στο δικό μου «προσκεφάλι» κυριαρχούν πρώτα και καλύτερα τα ποιήματα του Καβάφη, μετά της Κικής Δημουλά, που έχει γίνει αγαπημένη μου, καθώς και αυτά του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, του ποιητή της καρδιάς μου. Εκφράζει απόλυτα τον τρόπο σκέψης μου σήμερα, στην ωριμότητα και στην ολοκλήρωση που βιώνω. Βέβαια, παρόλο που είναι πάρα πολύ ωραίο πράγμα να βιώνεις την ολοκλήρωση, ο κύκλος δεν κλείνει, αλλά προχωράει. Ή μάλλον, θα έλεγα, υπάρχουν πολλοί κύκλοι που αρχίζουν, ολοκληρώνονται και κλείνουν και, αυτό που είναι μαγικό στη ζωή είναι ότι έχεις τη δυνατότητα να ξεκινήσεις καινούργιο κύκλο, να αναγεννηθείς και να βαδίσεις σε μία καινούργια διαδρομή που έχει τη γοητεία του άγνωστου. Είναι αυτό που μας δίνει το κίνητρο να συνεχίσουμε, όπως λέει και ο Καβάφης, βγαίνοντας στο δρόμο κάθε μέρα, καθένας προς την Ιθάκη του, με όλα τα προβλήματα, τις εκπλήξεις και τους κινδύνους. 

Τι θα απαντούσες αν ρωτούσα, σήμερα, τι θέλεις να γίνεις όταν μεγαλώσεις;

Θα απαντούσα ότι θα ήθελα να γίνω αρχαιολόγος, όχι μόνο για τη συγκλονιστική εμπειρία της ανασκαφής, αλλά και για την εμπειρία που έχει σχέση με την εσωτερική ανασκαφή. Θα ήθελα να έχω πρόσβαση σε όλα τα εργαλεία που μου χρειάζονται για να σκάψω τους ανθρώπους γύρω μου, τον εαυτό μου, τα γεγονότα της ζωής. Να μπορώ να αποδομώ τις καταστάσεις για να βρίσκω, όπως γίνεται σε μία ανασκαφή, τη ρίζα ενός πολιτισμού, μίας πόλης που δεν υπάρχει πια και να έχω την ευχέρεια να τα αναπλάσω. Η αρχαιολογία, με την ευρύτερη έννοια, είναι μία τέχνη ενδοσκόπησης – η τέχνη του να αναβιώνεις το παρελθόν και να του δίνεις μία καινούργια ζωή. Από αυτήν ξεκίνησα, καθώς είχα την ευλογία να πάρω μέρος στην περίφημη ανασκαφή του καθηγητή Σπυρίδωνα Μαρινάτου, στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης, άλλαξα διαδρομές στην πορεία, αλλά εκεί θα ήθελα να επιστρέψω.

Πόση δημοκρατία υπάρχει στην τέχνη, ποιος την κρίνει, ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να αξιολογηθεί ένας καλλιτέχνης; 

Έχω γράψει πολλά άρθρα με αυτό το θέμα και είμαι πάρα πολύ πιστή στον τρόπο με τον οποίο βλέπω την αισθητική – όχι την κλασική που κυριαρχούσε κάποτε, αλλά τη σύγχρονη, που διαφέρει έτη φωτός. Έχει συμβεί μία τεράστια ανατροπή στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται η τέχνη σήμερα, η οποία προσφέρει στον δημιουργό το τεράστιο προνόμιο της απόλυτης ελευθερίας. Έτσι, ο άνθρωπος που θα κρίνει, ο επιμελητής, ο ιστορικός τέχνης θα πρέπει να έχει υπόψη του ότι τα κριτήρια έχουν διαφοροποιηθεί. Η εισβολή των social media και της τεχνητής νοημοσύνης έχει φέρει επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο το κοινό υποδέχεται το έργο τέχνης. Ειδικά η καινούργια γενιά, η Gen-Z. Η τέχνη είναι ο καθρέφτης κάθε εποχής και, σήμερα, καθρεφτίζει το χάος, το ακραίο, το χωρίς όρια, αλλά και το άκρως δημιουργικό, καθώς μέσα σ’ αυτόν τον σκοταδισμό και την πνευματική έκπτωση, γεννιέται τέχνη χωρίς όρια. Αυτό είναι ένα παράδοξο, καθώς ο καλλιτέχνης έχει πλέον τα μέσα να εκφραστεί με χίλιους τρόπους, με νέες μεθόδους, νέες τεχνικές, αναπτύσσοντας εικαστικούς κωδικούς που δεν είχαμε καν φανταστεί και που οδηγούν στην απόλυτη ελευθερία. Όλα αυτά θα συνθέσουν μια αναγέννηση, έναν νέο Διαφωτισμό που θα φέρει ένα μήνυμα που επίσης δεν μπορούμε ακόμα να φανταστούμε… 

Πρέπει λοιπόν όλοι εμείς -επιμελητές, γκαλερίστες, μουσειολόγοι- να ενισχύσουμε αυτή την ανατροπή και να την υποδεχτούμε αισιόδοξα, διότι αυτή είναι η ροή των πραγμάτων. «Τα πάντα ρει» είπε ο Ηράκλειτος. Δεν μπορείς να σταματήσεις το ποτάμι που κυλά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ανατροπής είναι σήμερα o (σερ) Ανίς Μικαήλ Καπούρ, Βρετανό-Ινδός καλλιτέχνης. Τα έργα του έχουν μία πνευματικότητα, μια συμπαντική διάσταση, σαν να επικοινωνούν με το σύμπαν. Φαινόμενο ανατρεπτικής, πολυσχιδούς δημιουργού είναι επίσης η Μαρίνα Αμπράμοβιτς που είναι performer, συμμετέχει και επιδρά στο έργο της, σκηνοθετεί πρωτοποριακά, καινοτόμα περιβάλλοντα, σε μια συνύπαρξη εικαστική, θεατρική, χορογραφική… Ζούμε στην εποχή που οι τέχνες έχουν αλληλοεπίδραση και κάθε άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να γίνει ένας μικρός δημιουργός μέσα από πολλαπλές συνέργειες τεχνών, κάνοντας απλώς ένα μικρό βιντεάκι.

Υπάρχει διάκριση ανάμεσα στον καλλιτέχνη που θέλει να προκαλέσει -έως να προβοκάρει- ένα συναίσθημα και σε αυτόν που θέλει απλώς να εκφράσει κάτι που δεν χωράει μέσα του;

Υπάρχουν δύο σχολές: Ο καλλιτέχνης ο οποίος είναι πραγματικά «μάστερ» της τέχνης του, δηλαδή την κατέχει βαθιά και θέλει, μέσα από αυτήν, να εκφράσει τον εσωτερικό του κόσμο, τα συναισθήματα, τη φαντασία του. Έχω ένα τέτοιο παράδειγμα να δώσω, του ζωγράφου Αλέκου Λεβίδη, διανοούμενου και πρόσφατα μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, η καταπληκτική, αναδρομική έκθεση του οποίου παρουσιάζεται στο μουσείο Μπενάκη. Τη θεωρώ αρχετυπικό πρότυπο αμιγούς ζωγραφικής. Εννοώ τη ζωγραφική του μεγάλου Σχολείου που είναι για μένα η αγιογραφία. Ο ζωγράφος που ακολουθεί τους κανόνες του σχεδίου, του χρώματος, της προοπτικής, στα πρότυπα των αυστηρών κανόνων της Βυζαντινής αγιογραφίας, κάνει αμιγώς τέχνη. 

Υπάρχει και η σχολή της σύγχρονης τέχνης, όπως αυτή που εισήγε ο Άντι Ουόρχολ, παίρνοντας –«δανεική» από τη διαφήμιση- μια κονσέρβα φασολάδας και τοποθετώντας την έτσι στο κενό, ώστε να προκαλέσει επανάσταση στη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Εδώ έχει θέση και η πρόκληση, αντικατοπτρίζοντας την εποχή μας – μία εποχή που διακρίνεται για τη ρηχότητά της, στην οποία πάνω απ’ όλα μετράει η εικόνα. Ο λόγος έχει υποχωρήσει, έχει εξασθενίσει, γι’ αυτό και η γλώσσα κινδυνεύει να φτωχύνει. Πρέπει να την προστατεύσουμε διότι αφαιρούνται δόκιμες λέξεις και έχει δημιουργηθεί ένα υβριδικό ιδίωμα, μισό ελληνικό, μισό αγγλικό, μισό με διαδικτυακή ορολογία, με μότο, με σλόγκαν, με συνθήματα. Όμως, η γλώσσα από μόνη της είναι ένα μνημείο αιώνιο και δεν θα εξαφανιστεί. Θα ξανάρθει με καινούργια γραφή, που θα τα αφομοιώσει όλα αυτά και θα γεννήσει την καινούργια γλώσσα, με τη σωστή δομή της, αλλά με καινούργιες λέξεις, καινούργιες ορολογίες και με την προσοχή των γλωσσολόγων, εύχομαι, στραμμένη στο τι θα μείνει και τι θα φύγει.
Υπάρχει τέλος και ο Ελ Γκρέκο, που οδήγησε τη βυζαντινή εικονογραφία σε ένα σημείο μεταφυσικό, υπερβατικό, δημιουργώντας μια ζωγραφική μοναδική στον κόσμο, με εικόνες και χρώματα που αγγίζουν τον ουρανό.

Πάμε τώρα στην αφορμή και κομβικό σημείο της κουβέντας μας, το trompe l’œil -ή οφθαλμαπάτη. Πώς συνδέεται με τη σημερινή πραγματικότητα, όπου η εξαπάτηση του βλέμματος -συνεπώς και του μυαλού- αποθεώνεται μέσα από την κυριαρχία του fake;

Καταρχάς, να πούμε ότι η οφθαλμαπάτη είναι μια σπουδαία τέχνη που ξεκίνησε από την αρχαία Ελλάδα και φτάνει στο σήμερα. Το Βυζάντιο την κράτησε μακριά, γιατί ήταν έξω από τους κανόνες της βυζαντινής αγιογραφίας, αλλά στην αναγέννηση και μετά, στη ρομαντική περίοδο του νεοκλασικισμού, πήρε μεγάλη διάσταση. Μεταφορικά, θα μπορούσαμε να την αποδώσουμε στην εποχή που ζούμε ολοένα, όχι με την εικαστική έννοια και την εστίαση που είχε στο παρελθόν, αλλά μέσα από μια πολύ ιδιάζουσα ερμηνεία. Διότι, με την ψηφιακή τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη, δημιουργείται μια «οφθαλμαπάτη» η οποία ξεγελά πλέον τόσο την εικόνα που βλέπουμε, όσο και τον λόγο που ακούμε. Δηλαδή, με τον τρόπο που οι αλγόριθμοι επηρεάζουν τη ζωή και τις επιλογές μας, μέσα λόγου χάρη από το facebook. Δεν ξέρουμε πού είναι η αλήθεια και πού το ψηφιακό δημιούργημα, καθώς μας ξεγελούν, μας παρασύρουν και μας διαβάζουν με τον δικό τους τρόπο, οδηγώντας μας σε μονοπάτια που ίσως δεν θέλαμε ποτέ να πάμε. Και αυτό σημαίνει ότι ζούμε πλέον στην κόψη του ξυραφιού.

Είναι άλλωστε ελκυστικό να σε κατευθύνει μια δύναμη που μπορεί να σε παρασύρει, να σε παρηγορήσει, να σε βάλει σε έναν ωραίο, αγγελικά πλασμένο κόσμο στον οποίο δεν ανήκεις και να ζήσεις την ψευδαίσθηση ότι εκεί δεν υπάρχουν όρια. Στο βιβλίο μου με τίτλο «trompe l’œil», παρουσιάζω την εξαιρετική δουλειά της Ειρήνης Δανιόλου-Νεόφυτου, που θεωρώ ότι είναι η καλύτερη δημιουργός για έργα με θέματα την οφθαλμαπάτη, και εξηγώ τι σημαίνει αυτή η γοητευτική τεχνική που εφαρμόζεται σε μια ποικιλία χώρων, όπως για παράδειγμα, στον χώρο του μαγνητικού τομογράφου του νοσοκομείου Υγεία.
Εκεί, με το έργο της Ειρήνης, νομίζεις ότι βρίσκεσαι μέσα στη φύση και αυτό παρηγορεί την ψυχή σου και το φόβο σου. Είναι, αν θες, ακόμα μία από τις θεραπευτικές δυνάμεις της τέχνης, όπως και το «εφέ Μότσαρτ» που, σύμφωνα με έρευνες, μεταξύ άλλων, βελτιώνει την όραση και τη λειτουργία της καρδιάς, ενώ μειώνει το στρες στα νεογέννητα, θεραπεύει την ψυχή και απαλύνει την αγωνία στα νοσοκομεία.

Λες ότι ο χρόνος εκπαιδεύει το βλέμμα. Ισχύει αυτό;

«Όσο μεγαλώνεις, κουβαλάς μέσα σου ένα προσωπικό αρχείο εικόνων, παραστάσεων, προσώπων και φωνών. Γι’ αυτό η τέχνη δυσκολεύεται να σε εντυπωσιάσει πια. Όταν όμως το καταφέρει, σε αγγίζει βαθύτερα, γιατί το βλέμμα, με την πάροδο του χρόνου, διψά λιγότερο για το καινούργιο της σύγχρονης τέχνης και περισσότερο για το αληθινό. Όσο περισσότερα έχεις δει, τόσο πιο εκλεκτικό γίνεται το βλέμμα σου». (Απόσπασμα από το πρόσφατο άρθρο της Κλέας Σουγιουλτζόγλου στο Just a Number).

Πιστεύω ακράδαντα ότι το βλέμμα και ο τρόπος θέασης εξελίσσεται μέσα στην πορεία της ζωής και περνάει μέσα από τα προσωπικά βιώματα, τις εικόνες, τα ταξίδια, τα πράγματα που βλέπουμε, τα ακούσματα, το θέατρο, τη μουσική… Με τον καιρό, το βλέμμα  ωριμάζει, παρατηρεί αυτό που άλλοτε προσπερνούσε και στέκεται εκεί που δεν θα στεκόταν ποτέ. Ο εσωτερικός μας κόσμος γίνεται ο κριτής αυτού που βλέπουμε και, ανάλογα με τη διάθεσή μας, επιλέγει να σταθεί ή όχι μπροστά σε ένα έργο. Το βλέπει πια με έναν συμβολισμό, ειδικά μετά τις φρικαλεότητες που βλέπουμε όλη μέρα στην τηλεόραση.
Έναν συμβολισμό ακραία αδυσώπητο, για να σε αγγίξει βαθιά στην ψυχή και να σκεφτείς ότι, πάση θυσία, δεν πρέπει να γίνει ποτέ ξανά αυτό. Αναφέρομαι κυρίως στη «Γκουέρνικα», το αριστούργημα του Πικάσο, την μεγαλύτερη παρακαταθήκη που μας άφησε ο τεράστιος αυτός καλλιτέχνης. Είχα πάει πρόσφατα στη Μαδρίτη, στο μουσείο «Ρέινα Σοφία» και βρέθηκα μέσα στην αίθουσα με τη «Γκουέρνικα». Είχα δει βέβαια τον πίνακα σε βιβλία και περιοδικά, όταν όμως στάθηκα απέναντί του συγκλονίστηκα…

Είχες μιλήσει επίσης για την τέχνη του να μεγαλώνεις χωρίς να γερνάς…

Αυτό είναι κάτι που διδάχθηκα από τη σπουδαία γεροντολόγο, Άννα Ασλάν. Είχα ζήσει για ένα διάστημα στη χώρα της, τη Ρουμανία, και είχα την τύχη να τη συναναστραφώ και να αναπτύξω μία πολύ ωραία, φιλική σχέση μαζί της. Ήταν ένα από τα πολλά πράγματα που μου έμαθε και που άκουγα με μεγάλη προσοχή, παρόλο που ήμουν πολύ νέα, γιατί ήξερα ότι θα ερχόταν κάποτε αυτή η στιγμή και έπρεπε να προετοιμαστώ εγκαίρως. Αυτό που πρέσβευε η ίδια για την τέχνη του να μεγαλώνεις χωρίς να γερνάς, ήταν να διατηρείς την υγεία του σώματός σου και του νευρικού σου συστήματος, να διατηρείς την υγεία και την ισορροπία της ιδιοσυγκρασίας σου, να ελέγχεις τον ψυχισμό σου και να μεγαλώνεις χωρίς να επιτρέπεις τη φθορά του στρες, του υπ’ αριθμόν ένα εχθρού της εποχής μας, να σε διαβρώνει. Διότι, από τη στιγμή που θα νικήσει το στρες μέσα σου, θα γεράσεις και, από τη στιγμή που θα έχεις ηττηθεί, θα παραιτηθείς και όταν παραιτηθείς δεν έχει πλέον επιστροφή.

Με την αφορμή αυτή, θα ήθελα να πω ότι ετοιμάζω αυτή τη στιγμή μία έκθεση ζωγραφικής της σπουδαίας, αείμνηστης ζωγράφου Μαρίας Μυλωνά-Κυριακίδη, τα έργα της οποίας μου ενέπνευσαν ένα θέμα που νομίζω ότι είναι από τα πιο κομβικά της εποχής μας. Μιλώ για την άνοια, την οποία μελετώ και ερευνώ μέσα από την τέχνη της Μυλωνά. Αυτή η ασθένεια που απειλεί την εποχή μας ανησυχητικά, εξελίσσεται με «πανδημικό» ρυθμό και έχω καταλάβει ότι, πρώτη αιτία για να οδηγηθεί ένας άνθρωπος στην έκπτωση της μνήμης του και του ελέγχου της ζωής του, είναι η παραίτηση η παραίτηση, η απομόνωση, η μοναξιά… Πρόκειται για ένα είδος ασυνείδητης αυτοχειρίας. Μέσα από την τέχνη όμως, μπορείς να πεις πράγματα που είναι δύσκολο να πεις με λόγια και να αντιμετωπίσεις ένα θέμα ιατρικής προσέγγισης, με ένα τρόπο πιο ανθρώπινο. Άλλωστε, όπως είπαμε, η τέχνη θεραπεύει…

Ας κάνουμε μια μικρή στάση και στο εμπόριο της τέχνης και την δύναμη που έχει αυτή τη στιγμή το marketing…

Είναι τεράστια η χρηματιστηριακή δύναμη και το marketing της τέχνης σε διεθνές επίπεδο, με πολύ έντονη και συντονισμένη συνεργασία των επιμελητών των μουσείων, των fans, των ιδρυμάτων, των ιδιωτικών συλλογών, των Φουάρ, των Μπιενάλε της Βενετίας, του Βερολίνου, ακόμα και του ArtAthina… Όλες αυτές οι εκδηλώσεις που έχουν ως στόχο το marketing των έργων τέχνης, έχουν δημιουργήσει έναν καινούργιο κόσμο, ένα καινούργιο δίκτυο το οποίο κινείται διεθνώς και διαπραγματεύεται μέσα από τις δημοπρασίες και τις τιμές των έργων, που έχουν φτάσει σε ύψη αδιανόητα και πωλούνται σε τιμές εξωπραγματικές, διότι έτσι έχει χτιστεί το συγκεκριμένο χρηματιστήριο.
Τη μεγάλη δύναμη την έχει ο επιμελητής, ο οποίος καθοδηγεί τον καλλιτέχνη και διοργανώνει όλη την πορεία του, για να τον βάλει στο χρηματιστήριο της τέχνης και να τον προβάλει στους συλλέκτες. Αυτοί, με τη σειρά τους, συνιστούν μία τεράστια οικονομική δύναμη -τη γνωστή και ως εξουσία των μεγάλων συλλογών. Στη Φλωρεντία υπήρχαν κάποτε οι Μέδικοι, μαικήνες και υποστηρικτές των τεχνών, από τους οποίους ξεκίνησε αυτή η οικονομική σχέση, καθώς στήριζαν οικονομικά τους καλλιτέχνες, Η μορφή του μαικήνα εξελίχθηκε στον σημερινό marketeer, που, με την με την ορολογία και τους κανόνες της εποχής μας, ρυθμίζει τα κριτήρια του καλλιτεχνικού χρηματιστηρίου.
Αυτά τα κριτήρια έχουν ως βάση σήμερα την τιμή πώλησης των έργων, που θα κρίνει αν ο δημιουργός τους θα μπει στο Πάνθεον των πετυχημένων καλλιτεχνών. Είναι πολύ σημαντική η οικονομική διάσταση, εκτός βέβαια από την αισθητική, δεδομένου ότι δεν θα πάψουν ποτέ οι παραδοσιακοί επιμελητές να εκτιμούν το ζωγραφικό έργο που βασίζεται στην αυθεντική τέχνη της ζωγραφικής, δηλαδή πινέλο – χρώμα – προοπτική – καμβάς. Υπάρχει ένα κοινό το οποίο έχει πάντα τη νοσταλγία του παρελθόντος, αλλά, όπως λέμε λαϊκά, είναι πολλά τα λεφτά…

Ας κλείσουμε όπως ξεκινήσαμε, με το Just a Number!

Από την πρώτη στιγμή αυτής της συνεργασίας αισθάνθηκα έναν ενθουσιασμό και εμπνεύστηκα από τη δυναμική της Νίκης, το «πιστεύω» και το πάθος της για αυτό που ήθελε να ξεκινήσει. Έτσι, αποφάσισα να ενταχθώ στην ομάδα της, να ακολουθήσω το σκεπτικό της, το εκδοτικό και στρατηγικό ένστικτό της και να συνεισφέρω πολύ πιστά και με συνέπεια μία αρθρογραφία που έχει την πολυτέλεια της απόλυτης ελευθερίας στην επιλογή των καλλιτεχνών και των θεμάτων. Η Νίκη, μου έδωσε την ευκαιρία να εκφράσω ελεύθερα τις απόψεις μου για την τέχνη και, με ένα τρόπο μαγικό, με το ραβδάκι της, κατάφερε να εναρμονίσει τα άρθρα μου με αυτά των άλλων συνεργατών. Χωρίς να είμαστε δηλαδή μία κλασική ομάδα, καταφέρνουμε, ο καθένας, παίζοντας το δικό του όργανο και τη δική του μουσική, να έχουμε γίνει μία αρμονική ορχήστρα, με χαρισματικό chef d’ orchestre τη Νίκη Μπουτάρη, η οποία είναι δίπλα, παρούσα σε κάθε κίνηση και σε κάθε λεπτομέρεια αυτής της δημιουργίας.
Κι εγώ νιώθω ότι ποτέ δεν έχω γράψει τόσο πολύ «ό,τι μου ‘ρθει» μεν, αλλά μέσα στο πλαίσιο που έχει ορίσει. Προσαρμόζω δηλαδή τις επιλογές μου με απόλυτη ελευθερία, πράγμα που κάπως συμβαίνει και με τις άλλες συγγραφείς, με αποτέλεσμα, αν διαβάσει κανείς ένα δικό μας τεύχος, να διαπιστώνει μία καταπληκτική συνέχεια ανάμεσα στα άρθρα. Εκφράζονται, δηλαδή, με έναν κώδικα και ένα ύφος λογοτεχνικό, λες και επικοινωνούν μεταξύ τους, λες και γίνεται ένας διάλογος.
Θεωρώ ότι είναι σπουδαία αυτή τη συνταγή του Just a Number και είναι μοναδική ευκαιρία, στην τρίτη ηλικία, να σου δοθεί μία πλατφόρμα μέσα από την οποία να μπορείς να εκφραστείς σαν να ήσουν στο ξεκίνημα της πορείας σου, με τον αέρα και την ελευθερία της πρώτης φοράς, το οποίο είναι ανεκτίμητο. Και οι αναγνώστες, παράλληλα, έχουν την ευκαιρία να επιλέξουν σκέψεις διαφορετικών ανθρώπων από διάφορους κλάδους, που συμπράττουν σε αυτή την μουσική συμφωνία.

Γιατί, δεν είναι ποτέ αργά για να δημιουργήσεις, υπάρχουν πάντα για σένα καινούργιες ευκαιρίες και το Just a Number μας είναι πάντα ανοιχτό. Αυτό -και όχι μόνο- είναι το βαθύτερο νόημα και η πεμπτουσία του.  

Κλέα Σουγιουλτζόγλου, σύντομο βιογραφικό
Είναι πτυχιούχος Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης, του πανεπιστημίου της Σορβόννης. Διετέλεσε επιμελήτρια στην Εθνική Πινακοθήκη και τεχνοκριτικός στην εφημερίδα Τα ΝΕΑ, διαγράφοντας μια σύντομη μεν, αλλά ιδιαίτερα παραγωγική πορεία στη Δημοσιογραφία.
Υπήρξε εκπρόσωπος του Δημάρχου Αθηναίων για τη διεκδίκηση των Ολυμπιακών Αγώνων, «Αθήνα 96’».
Διετέλεσε επίσης υπεύθυνη διεθνών σχέσεων στο πνευματικό κέντρο Δήμου Αθηναίων, σύμβουλος Πολιτισμού στο Αθήνα 2004’ και εθελόντρια στους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Συμμετείχε στις αρχαιολογικές ανασκαφές στο Ακρωτήρι, στη Σαντορίνη, ενώ επιμελήθηκε εκθέσεις με το Πνευματικό κέντρο Δήμου Αθηναίων και υπήρξε συντονίστρια σε δυο Πολιτιστικές Πρωτεύουσες, τη Μαδρίτη και την Αμβέρσα.
Επίσης, διετέλεσε Σύμβουλος Πολιτισμού του αείμνηστου Αντώνη Τρίτση.
Έχει επιμεληθεί – και συνεχίζει – σημαντικές εκδόσεις τέχνης καθώς και εκθέσεις σε γκαλερί.
Είναι τακτική αρθρογράφος στο Just a Number από το πρώτο τεύχος.