Βόρροι Μυλοποτάμου στην Κρήτη. Ένα χωριό που δεν το βρίσκεις εύκολα στον χάρτη και δεν το ξεχνάς εύκολα αν το βρεις.

Κάθε χρόνο, το πανηγύρι του στήνεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο στην αυλή του σχολείου: Mια θάλασσα πλαστικά λευκά τραπέζια  θάλασσα, πλαστικές καρέκλες, χάρτινα τραπεζομάντηλα. Φαγητό ναι. Σουβλάκια. Μία επιλογή.

Η μουσική αρχίζει στις δέκα το βράδυ.
Στη μία τα μεσάνυχτα, ο χώρος δεν χωράει άλλον κόσμο. Στις τρεις, όσοι είχαν πει «φεύγω νωρίς» χορεύουν στο κέντρο. Στις πέντε, έρχονται λουκουμάδες με μέλι, με σοκολάτα. Στις επτά, ο ήλιος ανεβαίνει και η λύρα δεν έχει σταματήσει. Στις δέκα το πρωί, όταν τελειώνει, υπάρχουν άνθρωποι που δεν ξέρουν πώς πέρασαν δώδεκα ώρες χωρίς να κοιτάξουν το κινητό τους.

Αυτό δεν είναι νοσταλγία. Δεν είναι λαογραφία. Δεν είναι «διατήρηση της παράδοσης».

Αυτό είναι βιολογία.

Γιατί αυτό που συμβαίνει στους Βόρρους κάθε καλοκαίρι είναι ακριβώς αυτό που η νευροεπιστήμη των τελευταίων τριάντα χρόνων προσπαθεί να εξηγήσει: Πώς ο πολιτισμός ρυθμίζει το νευρικό μας σύστημα με τρόπους που καμία εφαρμογή ευεξίας δεν έχει καταφέρει να αντιγράψει ακόμα.

Και η ελληνική, η κρητική κουλτούρα, μέσα από χιλιάδες χρόνια, έχει χτίσει εξαίρετους τρόπους βαθιάς ψυχικής ρύθμισης. Θα μοιραστώ τέσσερα από αυτά. Είναι στη δική μου κρητική κληρονομία, αλλά κάθε τόπος έχει τη δική του.
Δεν χρειάζεται βέβαια να είσαι Κρητικός για να τα χρησιμοποιήσεις. Χρειάζεται μόνο να χαίρεσαι και να τιμάς τον λαϊκό μας πολιτισμό. Και να τα 4 εργαλεία:

1. Η αναπνοή της Κρήτης

Η μαντινάδα έχει δεκαπέντε συλλαβές. Είναι ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος. Κάθε στίχος σπάει αυτόματα σε οκτώ και επτά. Δεν είναι τυχαίο. Είναι ακριβώς το μήκος μιας πλήρους εκπνοής.

Όταν λες μια μαντινάδα, αναπνέεις τέλεια χωρίς να το προσέχεις. Και όταν η εκπνοή είναι μακρύτερη από την εισπνοή, ενεργοποιείται το παρασυμπαθητικό σύστημα (parasympathetic nervous system). Πέφτει ο καρδιακός παλμός. Χαμηλώνει η πίεση. Το σώμα στέλνει στον εγκέφαλο ένα μήνυμα μιας λέξης: Ασφαλής.

Ο Ιταλός καρδιολόγος Luciano Bernardi το απέδειξε σε δημοσίευση του 2001 στο British Medical Journal: Όταν αναπνέεις περίπου έξι φορές το λεπτό, η καρδιά και ο εγκέφαλος συγχρονίζονται. Είναι αυτό που πετυχαίνουν οι μοναχοί με τη νοερή προσευχή και οι Ινδοί γιόγκι με τα μάντρα. Είναι και αυτό που πετυχαίνει ο Κρητικός με δύο γραμμές δεκαπεντασύλλαβο πάνω από ένα ποτηράκι ρακή.

Καθίστε λίγο πιο όρθιοι. Πάρτε μία ήσυχη αναπνοή. Δεν χρειάζεται να ξέρετε τραγούδι. Το νευρικό σας σύστημα ξέρει.

Ο πόνος όντε γίνεται τραγούδι και στιχάκι φεύγει το βάρος της ψυχής σαν το νερό στ’ αυλάκι.
Η πίκρα όντε βγάζει αχό και γίνεται τραγούδι εκεί που λες πως έσβησες ανθίζες σαν λουλούδι.

2. Ο κύκλος του χορού

Το πεντοζάλι, ο μαλεβιζιώτης, ο πυρρίχιος. Δεν είναι μόνο χορός. Είναι βιολογική αποφόρτιση.

Ο Κρητικός χορεύει σε κύκλο. Πιάνεται με τους άλλους. Πηδά. Τραντάζεται. Και επειδή είναι κύκλος, ο πόνος δεν μένει σε έναν. Ταξιδεύει. Διαχέεται. Κι όχι μόνο αυτό, όλοι οι αρχαίοι χοροί ετοίμαζαν τα σώματα για τις δυσκολίες στην ορεινή μας γη, στα καΐκια των ψαράδων. Το βράδι θα χόρευαν στις μύτες των ποδιών, την επόμενη θα έπαιζαν ζάλους (πήδους) και θα έμπαιναν σε πλοία ισορροπώντας τέλεια στα κύματα.

Ο Κονταρός  τραγουδά:
«χορεύγεις και πατείς στη γη… και το καταλαβαίνει
πως μερακλίδικο κορμί απάνω τση διαβαίνει».

Ξέρετε τι κάνει ο σύγχρονος άνθρωπος όταν αγχώνεται; Doom scrolling. Ο οργανισμός τού λέει «σήκω, να εκτονωθείς, να εκφραστείς». Αυτός απαντάει «θα δω άλλα σαράντα επτά reels με σκοτωμούς, πολέμους και φρίκες».

Δεν σας λέω να χορέψετε μαλεβιζιώτη στα καλά καθούμενα. Σας λέω: Σηκωθείτε. Περπατήστε. Βγείτε στο μπαλκόνι. Το σώμα σας είναι φτιαγμένο για κίνηση και μέσα από αυτή είμαστε όλοι φτιαγμένοι να μεταβολίζουμε την ένταση. Δεν θα σου περάσει με σκέψη. Θα σου περάσει με κίνηση.

3. Η συλλογική φωνή

Ο λαός μας έχει αναπτύξει μια εξαιρετικά εξελιγμένη τεχνολογία: Το ομαδικό τραγούδι.

Στις τάβλες. Στα ριζίτικα. Στο μοιρολόι. Στο γλέντι αλλά και στο πένθος.

Η νευροεπιστήμη το ονομάζει σήμερα co-regulation (συν-ρύθμιση). Ο Stephen Porges, με τη θεωρία του πολυβαγικού νεύρου (polyvagal theory), έδειξε ότι το νευρικό μας σύστημα ηρεμεί κυρίως μέσα από άλλα νευρικά συστήματα. Όχι μόνα του.

Άκουγα τη γιαγιά μου να αναστενάζει. «Αχ, αχ, παιδί μου.» Κι έβγαινε από μέσα της ό,τι είχε.

Ο λαός μας ήξερε με εξελικτική σοφία: Ενώνεσαι για να πενθήσεις και ενώνεσαι για να χαρείς. Ο κύκλος μαλακώνει τα δύσκολα και απογειώνει τα όμορφα.

Η ερώτηση απόψε είναι μία: Πού είναι η φυλή σου; Με ποιους τραγουδάς; Με ποιους θρηνείς; Αν δεν έχεις απάντηση, το νευρικό σου σύστημα το ξέρει και επιμένει να του τη δώσεις.

4. Η ομορφιά που φτιάχνεις

Οι παλιότερες γενιές έφτιαχναν ομορφιά με τα χέρια τους. Σεμεδάκια. Κεντητά κάδρα. Πλεκτά σάλια. Τσικουδιές. Λικέρ. Κήποι. Μποστάνια. Δέντρα. Ζώα.

Σήμερα τα αγαπάμε αλλά τα έχουμε στα συρτάρια. Και την ίδια στιγμή πληρώνουμε εκατοντάδες ευρώ σε εφαρμογές ευεξίας για να ηρεμήσουμε.

Όσο αστικοποιείται η ζωή, όσο γινόμαστε καταναλωτές της ομορφιάς των άλλων χωρίς να δημιουργούμε τη δική μας, και τότε χάνουμε ένα από τα πιο ισχυρά αντικαταθλιπτικά που έχει ποτέ φτιάξει το είδος μας.

Η James Pennebaker το έχει δείξει σε δεκάδες μελέτες: Η πράξη της δημιουργίας, ακόμα και είκοσι λεπτά γραφής, αλλάζει μετρήσιμα την ψυχοφυσιολογία. Φαντάσου τι κάνει ένας κήπος, μια κουζίνα, ένα κέντημα.

Σκέψου για λίγο: Τι φτιάχνεις εσύ που να σε γεμίζει; Κι αν δεν φτιάχνεις τίποτα, γιατί όχι;

Γιατί όλα αυτά μας αφορούν τώρα;

Ζούμε σε μια εποχή που, παρότι δεν έχει τις εξωτερικές απειλές των προγόνων μας, παράγει περισσότερο άγχος, μοναξιά και κατάθλιψη από οποιαδήποτε άλλη εποχή έχει μετρηθεί ποτέ.

Σήμερα κάποιος έχει 2.000 followers και κανέναν να τραγουδήσει μαζί. Είναι μόνος μέσα στο πλήθος. Έχει εφαρμογή mindfulness αλλά όχι παρέα στο τραπέζι. Έχει θεραπευτή αλλά όχι χωριό.

Χρειαζόμαστε επιστροφή στους συλλογικούς ρυθμιστές. Στα τραγούδια. Στους χορούς μας. Στα τελετουργικά. Στα αποσπερίσματα στις βεράντες. Σε αυτό που οι πρόγονοί μας ήξεραν πολύ καλά: Ότι ο άνθρωπος θεραπεύεται μέσα σε άλλους ανθρώπους.