Για περισσότερα από τριάντα χρόνια, παρακολουθούμε κυβερνήσεις και επιχειρήσεις να υπηρετούν, σχεδόν χωρίς αμφισβήτηση, έναν κανόνα: Όποιος παράγει φθηνότερα, κερδίζει. Η παγκοσμιοποίηση βασίστηκε ακριβώς σε αυτή τη λογική. Τα εργοστάσια μεταφέρθηκαν εκεί όπου το εργατικό κόστος ήταν χαμηλότερο, οι πρώτες ύλες αναζητήθηκαν στις φθηνότερες αγορές και οι εφοδιαστικές αλυσίδες σχεδιάστηκαν με μοναδικό στόχο τη μείωση του κόστους. Η αποδοτικότητα (efficiency) έγινε το απόλυτο κριτήριο επιτυχίας.

Σήμερα, όμως, αυτή η εξίσωση αλλάζει. Και δείχνει ότι αλλάζει γρηγορότερα απ’ όσο αντιλαμβανόμαστε.

Το Atlantic Council*, ένα από τα σημαντικότερα αμερικανικά think tanks στον χώρο της διεθνούς στρατηγικής, υποστηρίζει ότι ο κόσμος εισέρχεται σε μια νέα γεωοικονομική εποχή. Η λέξη-κλειδί δεν είναι πλέον η «αποδοτικότητα», αλλά η ανθεκτικότητα (resilience). Και αυτή η μετατόπιση αφορά κυρίως σε αλλαγή φιλοσοφίας. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του Atlantic Council, πρόκειται «για τη σημαντικότερη μεταβολή στη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου».

Το τέλος της παγκοσμιοποίησης

Αυτή η μετάβαση δεν έγινε τυχαία, αφού είχε σημαντικές αφορμές. Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια ο κόσμος γνώρισε μια αλληλουχία κρίσεων που αποκάλυψαν πόσο εύθραυστο ήταν το μοντέλο της παγκοσμιοποίησης. Η πανδημία διέκοψε την παραγωγή στην Ασία και άφησε ευρωπαϊκές και αμερικανικές βιομηχανίες χωρίς κρίσιμα εξαρτήματα. Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέτρεψε τις ενεργειακές ισορροπίες της Ευρώπης. Οι επιθέσεις των Χούθι στην Ερυθρά Θάλασσα και ο πόλεμος διαρκείας ΗΠΑ-Ιράν επιβράδυναν το παγκόσμιο εμπόριο, ενώ η συνεχιζόμενη αντιπαράθεση ΗΠΑ-Κίνας μετατρέπει ολοένα και περισσότερο το εμπόριο, την τεχνολογία και τις πρώτες ύλες σε μέσα άσκησης πολιτικής πίεσης.

Όλες αυτές οι κρίσεις οδήγησαν στη διαπίστωση ότι «μια οικονομία μπορεί να είναι εξαιρετικά αποδοτική και ταυτόχρονα εξαιρετικά ευάλωτη».

Για δεκαετίες, οι μεγάλες επιχειρήσεις λειτουργούσαν διεθνώς με το μοντέλο just-in-time. Διατηρούσαν ελάχιστα αποθέματα, προμηθεύονταν υλικά την τελευταία στιγμή και βασίζονταν στην ομαλή λειτουργία των διεθνών μεταφορών. Όσο όλα κυλούσαν ομαλά, το σύστημα απέδιδε εντυπωσιακά. Όταν όμως εμφανίστηκαν οι πρώτες μεγάλες διαταραχές, η ίδια αυτή αποδοτικότητα μετατράπηκε σε αδυναμία.

Η απάντηση που διαμορφώνεται σήμερα είναι διαφορετική. Αντί για just-in-time, οι κυβερνήσεις και οι μεγάλες επιχειρήσεις υιοθετούν τη λογική του just-in-case. Δηλαδή, μεγαλύτερα αποθέματα, περισσότεροι προμηθευτές, περισσότερες εναλλακτικές διαδρομές και μικρότερη εξάρτηση από μία μόνο χώρα ή μία μόνο αγορά. Αυτό αυξάνει το κόστος. Όμως ενισχύει την ασφάλεια, που θεωρείται πλέον σημαντικότερη από την απόλυτη οικονομική αποδοτικότητα.

Η αρχή της ανθεκτικότητας

Εδώ βρίσκεται ίσως και η πιο ενδιαφέρουσα παρατήρηση του Atlantic Council. Η ανθεκτικότητα μετατρέπεται σταδιακά σε έναν νέο, κρίσιμο δείκτη επιτυχίας. Μέχρι χθες μια εταιρεία αξιολογούνταν με βάση το κόστος παραγωγής ή το περιθώριο κέρδους της. Σήμερα αξιολογείται και με μία ακόμα παράμετρο: Πόσο γρήγορα και ασφαλώς μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί όταν ξεσπά μια διεθνής κρίση;

Η αλλαγή αυτή δεν επηρεάζει μόνο τις επιχειρήσεις. Διαφοροποιεί και τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιλαμβάνονται τις υποδομές τους. Οι αλυσίδες εφοδιασμού, τα μεγάλα λιμάνια, οι θαλάσσιοι διάδρομοι, τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, οι ημιαγωγοί, τα data centers, τα υποθαλάσσια καλώδια και οι σπάνιες γαίες δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως απλές οικονομικές δραστηριότητες, αλλά ως στοιχεία εθνικής ισχύος.

Με άλλα λόγια, η οικονομική υποδομή αποκτά τη σημασία που είχαν άλλοτε οι στρατιωτικές βάσεις. Όποιος ελέγχει κρίσιμες τεχνολογίες, ενεργειακά δίκτυα ή βασικές πρώτες ύλες αποκτά πλεονέκτημα όχι μόνο στην οικονομία, αλλά και στη διεθνή πολιτική.

Η νέα βιομηχανική πολιτική της Δύσης

Αυτό εξηγεί και τη νέα βιομηχανική πολιτική που εφαρμόζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι επενδύσεις σε ημιαγωγούς, μπαταρίες, κρίσιμα ορυκτά και ενεργειακές υποδομές δεν αποσκοπούν μόνο στην ανάπτυξη και τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, αλλά αποτελούν κυρίως επενδύσεις οικονομικής ασφάλειας. Αντίστοιχα, η προσπάθεια περιορισμού της εξάρτησης από την Κίνα δεν έχει αποκλειστικά εμπορικά χαρακτηριστικά, αλλά θεωρείται μια στρατηγική επιλογή με σαφές γεωπολιτικό υπόβαθρο.

Αυτή είναι, τελικά, η μεγάλη εικόνα. Η γεωοικονομία δεν αντικαθιστά τη γεωπολιτική. Τη συμπληρώνει και, σε πολλές περιπτώσεις, την υπηρετεί. Οι συμμαχίες, οι εμπορικές συμφωνίες, οι επενδύσεις και οι ενεργειακοί διάδρομοι αποκτούν πλέον την ίδια στρατηγική σημασία με τους στρατιωτικούς συσχετισμούς.

Για τους αναλυτές του αμερικανικού think tank, αυτή να είναι και η σημαντικότερη διαπίστωση της νέας εποχής. Για δεκαετίες πιστεύαμε ότι η παγκοσμιοποίηση θα έκανε τον κόσμο πιο αλληλεξαρτώμενο και, άρα, πιο ασφαλή. Σήμερα συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο. Η αλληλεξάρτηση θεωρείται πηγή κινδύνου και η οικονομική αυτάρκεια μετατρέπεται σε στρατηγικό στόχο.

Η νέα γεωοικονομία, λοιπόν, δεν αναζητά απλώς τον φθηνότερο παραγωγό. Αναζητά τον πιο αξιόπιστο, τον πιο ασφαλή και, κυρίως, εκείνον που θα συνεχίσει να λειτουργεί όταν οι συνθήκες γίνουν πραγματικά δύσκολες. Εκεί φαίνεται πως θα κριθεί το νέο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα των κρατών στον 21ο αιώνα.

——–

(*) Το Atlantic Council αποτελεί ένα από τα πλέον επιδραστικά αμερικανικά think tanks σε θέματα διεθνούς στρατηγικής, οικονομικής ασφάλειας και γεωοικονομίας, εκφράζοντας τη σχολή σκέψης που συνδέει την οικονομική ισχύ με την εθνική ασφάλεια και τον διεθνή ρόλο της Δύσης. Στο σημείωμα αυτό επιχειρήσαμε να «μαζέψουμε» σε «δυό λέξεις» τις απόψεις του για τη νέα γεωοικονομία, όπως έχουν καταγραφεί σε σειρά αναλύσεων.