Ποιοι και πώς διαμορφώνουν την επικοινωνία σήμερα;

«Ποιος σου το είπε;» Πόσες φορές ακούσαμε αυτή την ερώτηση μεγαλώνοντας – και πόσες φορές την κάναμε κι εμείς αργότερα στα παιδιά μας;

«Το άκουσα.» Πού; «Το διάβασα.» Πού; «Μου είπαν ότι…» Ποιος σου το είπε;

Μια απλή ερώτηση, που τότε δεν ξέραμε ότι έκρυβε μέσα της μια ολόκληρη έννοια: Την αξιοπιστία της πηγής.

Οι περισσότεροι από εμάς μεγαλώσαμε σε σπίτια όπου οι γονείς μας διάβαζαν εφημερίδες και περιοδικά. Το ραδιόφωνο έπαιζε στο σπίτι, στο αυτοκίνητο, κάπου στο βάθος του μικρόκοσμου μας. Υπήρχαν συγκεκριμένες εφημερίδες, συγκεκριμένοι δημοσιογράφοι, συγκεκριμένες φωνές που οι άνθρωποι επέλεγαν, εμπιστεύονταν – ή, τουλάχιστον, ήξεραν ποιος τους μιλούσε και από πού.

Ύστερα ήρθε η τηλεόραση, το 1966. Ασπρόμαυρη στην αρχή, στην Ελλάδα. Μπήκε στα σπίτια μας, στην αρχή σχεδόν σαν αξιοθέατο – θυμάμαι ακόμη εκείνη την αίσθηση ότι ένα κουτί μπορούσε ξαφνικά να μας δείξει έναν κόσμο που μέχρι τότε μόνο διαβάζαμε ή ακούγαμε. Πολύ αργότερα ήρθε το χρώμα. Και ακόμη αργότερα τα ιδιωτικά κανάλια, η δορυφορική τηλεόραση, το internet.

Μετά, πολύ μετά, το κινητό. Κάποιοι από τους γονείς μας δεν το γνώρισαν ποτέ. Άλλοι το πρόλαβαν, αλλά όχι τον κόσμο που τελικά χώρεσε μέσα του. Εμείς όμως τον γνωρίσαμε. Ολόκληρο.

Η δική μας γενιά έκανε μια διαδρομή μέσα σε μία ζωή που αν σταθείς λίγο να τη σκεφτείς, μοιάζει σχεδόν απίστευτη.

Από την εφημερίδα που περίμενες να έρθει το πρωί, στην είδηση που φτάνει στο κινητό σου τη στιγμή που συμβαίνει. Από το ραδιόφωνο και τη μία ασπρόμαυρη οθόνη του σαλονιού, στις δεκάδες οθόνες που μας ακολουθούν παντού. Από τα λίγα τηλεοπτικά κανάλια, στο internet, στο Facebook, στο Instagram, στο TikTok. Από τον δημοσιογράφο και τον διαφημιστή, στον influencer και στον creator. Και τώρα στην Τεχνητή Νοημοσύνη, που δεν μας μεταφέρει απλώς πληροφορίες αλλά μπορεί να τις αναζητήσει, να τις συνθέσει, να τις συνοψίσει, ακόμη και να δημιουργήσει περιεχόμενο για λογαριασμό μας – και κάποιες φορές ερήμην μας.

Και ίσως γι’ αυτό εμείς, οι boomers, έχουμε ένα περίεργο προνόμιο: Θυμόμαστε πολύ καλά τον κόσμο πριν και ζούμε απολύτως μέσα στον κόσμο μετά. Και δεν τα θυμάμαι όλα αυτά επειδή μου λείπουν. Τα θυμάμαι επειδή με εντυπωσιάζει η απόσταση που διανύσαμε.

Η πρόσβαση που έχουμε σήμερα στην πληροφορία, στη γνώση, στους ανθρώπους και στις ιδέες είναι ένα εκπληκτικό κεκτημένο. Επιπλέον, φωνές που κάποτε δεν θα έβρισκαν ποτέ βήμα σήμερα μπορούν να ακουστούν. Ο καθένας μπορεί να αναζητήσει, να συγκρίνει, να αμφισβητήσει. Κι αυτό είναι δύναμη.

Ωστόσο κάθε καινούργια δύναμη φέρνει μαζί της και μια καινούργια δυσκολία. Γιατί κάποτε, όταν ρωτούσαμε «ποιος σου το είπε;», η απάντηση ήταν σχετικά εύκολο να εντοπιστεί.

Σήμερα; Ένα άρθρο που έφτασε μπροστά μας επειδή το μοιράστηκε κάποιος φίλος, ένα post χωρίς σαφή πηγή, ένα video που έχει ήδη αναπαραχθεί εκατομμύρια φορές, μια φωτογραφία που μπορεί να είναι πραγματική – ή και όχι. Μια «είδηση» που ξεκίνησε από έναν άγνωστο λογαριασμό και, μέχρι να αναρωτηθούμε αν ισχύει, έχει ήδη ταξιδέψει παντού. Kάτι ακόμη πιο δύσκολο: Περιεχόμενο που μπορεί να μοιάζει απολύτως αληθινό χωρίς να έχει υπάρξει ποτέ.

Τα fake news δεν γεννήθηκαν με τα social media, ούτε η παραπληροφόρηση είναι εφεύρεση αυτής της εποχής μόνο. Αυτό που άλλαξε είναι η ταχύτητα, η κλίμακα, η ευκολία με την οποία μπορούν να διαδοθούν.

Κι έτσι, επιστρέφω στην παλιά εκείνη ερώτηση: Ποιος σου το είπε; Μόνο που σήμερα δεν αρκεί. Χρειάζεται ίσως να ρωτήσουμε και: Ποιος το έγραψε; Από πού ξεκίνησε; Ποιος το αναπαρήγαγε; Γιατί μου εμφανίστηκε; Ποιος έχει συμφέρον να το πιστέψω; Μπορώ να το διασταυρώσω;

H μεγάλη αλλαγή στην επικοινωνία δεν είναι μόνο ότι πολλαπλασιάστηκαν οι φωνές. Είναι ότι άλλαξε και η σχέση μας μαζί τους. Κι εμείς, το κοινό, δεν είμαστε πια απλώς παθητικοί δέκτες. Έχουμε κι εμείς φωνή. Μπορούμε κι εμείς να παράγουμε περιεχόμενο. Να αφηγούμαστε ιστορίες – που όπως τα παραμύθια του παλιού καιρού «γράφουν» πολύ περισσότερο από οποιοδήποτε βαρετό σχόλιο-δήλωση.

Όμως άλλο φωνή, άλλο ακροατήριο, άλλο επιρροή – και άλλο αξιοπιστία. Αυτή που κερδίζει την εμπιστοσύνη..

Κάποιες φορές μια πιο ήσυχη φωνή, και όχι απαραίτητα με εκατομμύρια likes πείθει περισσότερο.

Γι’ αυτό, όταν αναρωτιόμαστε σε αυτό το τεύχος «Ποιοι διαμορφώνουν – και πώς – την επικοινωνία σήμερα;», ίσως η απάντηση να μην είναι μία. Αφού το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα βρίσκεται ένα βήμα παραπέρα:

Ποιον ακούμε; Ποιον πιστεύουμε; Ποιόν τελικά εμπιστευόμαστε;

Μέσα σε αυτή την εκπληκτική διαδρομή, από την εφημερίδα των γονιών μας μέχρι το TikTok και την AI, άλλαξαν σχεδόν τα πάντα: Τα μέσα, οι ταχύτητες, οι πομποί, οι δέκτες, οι δυνατότητες.

Μπορεί ωστόσο μία πιο ήσυχη φωνή, που δεν ζητά εκατομμύρια ακολούθων, να διαθέτει κάτι πολύ πολυτιμότερο. Αξιοπιστία.

Μήπως λοιπόν ένα πράγμα παραμένει δικό μας και – πιο σημαντικό; Όχι η επιλογή σε ποιόν θα δώσουμε ένα click, ένα like ή λίγα δευτερόλεπτα από το σκρολάρισμα μας.

Είναι η εμπιστοσύνη μας και πού τη δίνουμε.

Και πιστεύω πως σε αυτή την εποχή όπου όλοι μπορούν να μιλήσουν, να γράψουν, να εκπέμψουν, αυτή είναι η μεγαλύτερη δύναμη μας.

Διαβάστε εδώ: