Πριν από όλα θα ήθελα να διευκρινίσω τι είναι ο πολιτισμός και τι είναι το ελαιόδεντρο.

Πολιτισμός

Ορισμός του πολιτισμού τον οποίο επέλεξα μέσα από πολλούς που υπάρχουν: 

«Πολιτισμός είναι το σύνολο των υλικών, πνευματικών και τεχνικών επιτευγμάτων και επιδόσεων που είναι αποτέλεσμα των δημιουργικών δυνάμεων και ικανοτήτων του ανθρώπου και που εκφράζεται ιστορικά στους τύπους και τις μορφές οργάνωσης και δράσης της κοινωνίας καθώς και στην δημιουργία υλικών και πνευματικών αξιών». 

Έννοια πολυδιάστατη λοιπόν ο πολιτισμός, αλλά απόλυτα προσαρμοσμένη στην ιστορία του ανθρώπινου γένους. 

Θα κάνω μια παρένθεση, αναφερόμενος στην κουλτούρα και στον κουλτουριάρη, είναι κάτι διαφορετικό από τον πολιτισμό. Κουλτούρα είναι ένα υποσύνολο του πολιτισμού, προέρχεται από το λατινικό cultura που αυτό σημαίνει καλλιέργεια, πιο συγκεκριμένα παιδεία. Ο πολιτισμός εκφράζεται με τη λέξη civilization, η οποία προέρχεται από το civis (πολίτης) ή civitas (κοινωνία-πολιτισμός), ενώ το κουλτούρα είπαμε είναι από το culture (παιδεία-καλλιέργεια). 

Τώρα κουλτουριάρης στη νεοελληνική θεωρείται αυτός που παριστάνει τον διανοούμενο, τον καλλιεργημένο, παίρνει λοιπόν μια τελείως άλλη έννοια περιπαικτική για να μην πω περιφρονητική. 

Ελαιόλαδο είναι το λάδι που προέρχεται από τον καρπό του ελαιόδεντρου, της γνωστής σε όλους μας ελιάς. Έχουμε λοιπόν «πολιτισμός» συνθετικά πολύπλοκη έννοια θα έλεγα και δυσνόητη, αντιθέτως το ελαιόλαδο απλούστατη και πολύ κατανοητή έννοια. 

Θα αποτολμήσω να δείξω πόσο είναι συνδεδεμένες οι έννοιες του πολιτισμού και του λαδιού. 

Ελληνικό Ελαιόλαδο: Ο Υγρός Χρυσός

Η ελιά είναι μοναδική, πολύτιμη, ιερή, μυστική, λαμπρή, ισχυρή και τέλος αιωνόβια. Έχει τις ρίζες της στη Μεσόγειο και περνάει στη ζωή των ανθρώπων μέσα από το βάθος της ιστορίας της ανθρωπότητας σαν ένα δέντρο το οποίο είναι φορτωμένο όχι μόνο με τον καρπό του, την ελιά, αλλά και με την γοητεία ενός συμβόλου, συμβόλου νίκης, δόξας, αναγνώρισης και ειρήνης. 

Η ελιά και τα προϊόντα της είναι μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της Μεσογείου ως μυθολογία, θρησκεία, υγεία και γενικά μπορώ να πω ότι είναι βασικό στοιχείο οποιασδήποτε πολιτιστικής ταυτότητας κάθε λαού, αλλά κυρίως των λαών της Μεσογείου. Είναι δυνατόν να υπάρξει πολιτισμός εάν δεν συμβαδίζει με μυθολογία, θρησκεία και υγεία; 

Θα σας πω ότι με έκπληξη κατά την αναζήτησή μου διαπίστωσα ότι στα ομηρικά έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, υπάρχουν 38 αναφορές άμεσες και έμμεσες για την ελιά, την καλλιέργειά της, τα προϊόντα της και τη χρήση τους. Ενδεικτικά αναφέρω ότι το ξύλο της ελιάς χρησιμοποιείται σαν στυλιάρι σε τσεκούρι, το λάδι ως κοσμητικό για επαλείψεις και πολλές άλλες χρήσεις. Βασικότερο είναι ότι ο Όμηρος παρομοιάζει τη ροή των νερών του ποταμού με λάδι: «Ρέει αενάως». 

Σύμφωνα με τον Όμηρο πάντα, το λάδι της ελιάς, ή όπως το αποκαλεί το «χρυσό υγρό», κατά την αρχαιότητα δεν ήταν απλώς μια τροφή, αλλά αποτελούσε σύμβολο υγείας και δύναμης, ήταν φάρμακο, καθώς και πηγή μαγείας και θαυμασμού. Συγκεκριμένα, στην αρχαία Ελλάδα, οι αθλητές το άλειφαν σε όλο τους το σώμα, γιατί πίστευαν ότι θα τους χαρίσει δύναμη και τύχη. 

Στα σημερινά μας χρόνια, κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας, που είχα τη χαρά και την τιμή να είμαι Γενικός Διευθυντής Υπηρεσιών Διατροφής, είχα φροντίσει και οι 20.000 αθλητές και οι 44.000 δημοσιογράφοι από 210 χώρες να βρίσκουν μέσα στο δωμάτιό τους ένα μπουκάλι με ελληνικό λάδι και διάφορα άλλα ελληνικά προϊόντα. Έτσι αποκτήσαμε 60.000 περίπου πρεσβευτές του ελληνικού λαδιού και σε ευρύτερη έννοια πρεσβευτές του ελληνικού πολιτισμού. 

Οι πολεμιστές μύρωναν με αυτό τα κεφάλια των ευγενών και έριχναν σταγόνες στα κόκαλα των νεκρών αγίων και μαρτύρων, καθώς ήταν έμβλημα καθαγιασμού και αγνότητας. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, τον Απολλόδωρο, τον Πλούταρχο, τον Παυσανία, τον Οβίδιο και άλλους, η πόλη των Αθηνών έλαβε την ονομασία της διότι οι Αθηναίοι θεωρούσαν το ελαιόλαδο, που προσέφερε η θεά Αθηνά, πιο σημαντικό από την προσφορά του θεού Ποσειδώνα. Έχουμε βέβαια και βιβλικές αναφορές, στην εβραϊκή Βίβλο, όπου καταγράφεται η πρώτη εξαγωγή λαδιού κατά την έξοδο από την Αίγυπτο τον 13ο αιώνα π.Χ. 

Τότε το λάδι έβγαινε ασκώντας πίεση στην ελιά με τα χέρια και μέσα σε ειδικά δοχεία το εφύλασσαν ιερείς. Έχουν βρεθεί πάνω από 100 χώροι ελαιοτριβείων στο Tel Miqne (Ekron) όπου η Βίβλος αναφέρει τους Φιλισταίους ως παραγωγούς. Η ελιά με τις ρίζες της στη Μεσόγειο είναι πολύτιμη και μοναδική, ιερή και μυστική, ισχυρή, λαμπρή, αιωνόβια. Και περνάει μέσα από την ιστορία των ανθρωπίνων κοινωνιών όχι μόνον σαν πολύτιμος καρπός αλλά με το γήτευμα ενός συμβόλου και περιλαμβάνει τις μεγάλες πνευματικές αλλά και πρακτικές πτυχές του ελληνικού πολιτισμού μέσα από το μακρινό ταξίδι της. 

Η μυθολογία, η θρησκεία, η πολιτιστική ταυτότητα και η δίαιτα είναι μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της Μεσογείου και είναι άρρηκτα συνυφασμένες με την καλλιέργεια της ελιάς. 

Ιαματικές και Φαρμακευτικές Ιδιότητες

Από τους αρχαιότατους χρόνους ο χυμός της ελιάς, το λάδι, είναι γνωστό στον άνθρωπο για τις ιαματικές, τις φαρμακευτικές ιδιότητές του. 

Στον Ιπποκράτειο Κώδικα συναντάμε περισσότερες από 60 φαρμακευτικές χρήσεις του ελαιολάδου, από φάρμακο για δερματικές παθήσεις έως και μέσο πρόληψης της σύλληψης, σαν αντισυλληπτικό μέσο. Ο Ιπποκράτης ξεχωρίζει με σαφήνεια το λάδι της ελιάς από τα άλλα γνωστά έλαια της εποχής όπως σχίνου, της βελανιδιάς, του φοίνικα κ.ά. Ο πατέρας της ιατρικής αναφέρει μεταξύ των άλλων ότι το λάδι χρησιμοποιείται για θεραπεία χρόνιων πυρετών για τις μικρές ηλικίες, για τα διηθήματα όπως είναι οι καλόγεροι και τα αποστήματα, για τα ερεθισμένα ούλα και ακόμα και για αντίδοτο σε ελαφριές δηλητηριάσεις. 

Ο Πλούταρχος αναφέρει το νερό με το λάδι, γνωστό ως υδρέλαιο, για θεραπεία της μαστίτιδας. Στο ιερό του Ασκληπιού το λάδι εχρησιμοποιείτο για παρασκευή ειδικών αλοιφών και ιαμάτων. Επίσης από τα φύλλα και τα άνθη του ελαιόδεντρου παρήγαν οι πρόγονοί μας ένα κρύο κολλύριο για τα ερεθισμένα μάτια, αλλά δεν είναι μόνο τα θέματα υγείας που τοποθετούν το χρυσό υγρό σε περίοπτη θέση στον πολιτισμό, διότι βέβαια σκεφθείτε ότι δίχως υγεία στη ζωή δεν υπάρχει πολιτισμός. 

Το Ελαιόκλαδο ως Ιερό Σύμβολο

Το ελαιόκλαδο, ο κλάδος ελαίας, σε πολλές αρχαίες θρησκευτικές τελετουργίες προσδιορίζει τον συμβολισμό της ελιάς ως δέντρο του καλού. Το λάδι είναι άμεσα συνδεδεμένο με το φως· η πιο αρχέγονη μορφή πηγής φωτός είναι το καιόμενο λάδι, το καντήλι, ως φωτιστικό μέσο. 

Στην Παλαιά Διαθήκη είναι το δέντρο της ελπίδας αλλά και το δέντρο του θείου ελέους. Είναι το δέντρο που δείχνει τη γαλήνη, την ηρεμία μετά τον κατακλυσμό του Νώε: «Το βραδάκι επέστρεψε το περιστέρι και κρατούσε ένα φύλλο ελιάς στο στόμα του, έτσι κατάλαβε ο Νώε ότι το νερό είχε υποχωρήσει στη στεριά», λέει σε ελεύθερη μετάφραση η Παλαιά Διαθήκη. 

Στην ελληνική παράδοση είναι το δένδρο της ειρήνης· μην ξεχνάμε ότι η θεότης Ειρήνη (κόρη του Δία και της Θέτιδος) εικονιζόταν βαστώντας στα χέρια της ένα κλαδί ελιάς. Έχουμε πάρα πολλές αναφορές από την αρχαία ιστορία, όπου ο κλάδος ελαίας συμβολίζει την ειρηνική διάθεση ή, αν προτιμάτε, τη διάθεση να επέλθει ειρήνη. Παραδείγματος χάρη, οι αγγελιοφόροι που μετέφεραν μήνυμα ειρήνης έπρεπε να κρατούν στο χέρι τους ένα κλαδί από ελιά· αυτό ήταν το ιερό σύμβολο που δήλωνε τις καλές προθέσεις εκείνων που απεφάσιζαν να το στείλουν. 

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Ιοκάστης που έδωσε στον Πολυνείκη κλαδί ελιάς όταν του ζήτησε να συμφιλιωθεί με τον αδελφό του Ετεοκλή, στο μύθο που ενέπνευσε τους μεγάλους δραματουργούς Σοφοκλή και Ευριπίδη. Αλλά και στη νεώτερη ιστορία η φράση «ήλθεν μετά κλάδου ελαίας» ή «τείνει κλάδον ελαίας» εξακολουθεί να συμβολίζει την ειρήνη, αγαθό υπερπολύτιμο από αρχαιοτάτων χρόνων έως και σήμερα για την ανάπτυξη του πολιτισμού. Υπάρχει ανάπτυξη του πολιτισμού όταν δεν υπάρχει ειρήνη; Μόνον σε περίοδο ειρήνης μπορεί να αναπτυχθεί ο πολιτισμός και αυτήν την ειρήνη συμβολίζει το ελαιόδενδρο, ο καρπός του, δηλαδή η ελιά, και ο χυμός του καρπού, δηλαδή το λάδι. 

Στην αρχαιότητα ο μύθος λέει ότι η θεά Αθηνά είχε φυτέψει η ίδια το ελαιόδενδρο που βρίσκεται μέσα στον ιερό περίβολο της Ακρόπολης, την «Μορία Ελαία», την «ιερή ελιά», της οποίας τα κλαδιά περιέφεραν νέοι και νέες Αθηναίες κατά τη διάρκεια της εορτής των Παναθηναίων. Είναι άπειρα τα παραδείγματα που το κλαδί της ελιάς ήταν και είναι σύμβολο ειρήνης, εξαγνισμού και ικεσίας. 

Χαρακτηριστική η περίπτωση που ο Κρητικός Επιμενίδης (γνωστός εξαγνιστής), όταν κλήθηκε να καθαρίσει την Αθήνα από το μίασμα του Κυλώνειου Άγους, του προσφέρθηκαν μετά τη λύτρωση διάφορα δώρα, εκείνος όμως ζήτησε και πήρε ένα κλαδί από την ιερή ελιά της Αθήνας. 

«Ικέτης» ήταν ο βεβαρημένος με το φοβερό αδίκημα της ανθρωποκτονίας. Αυτός λοιπόν πήγαινε στα ιερά των θεών, στους ναούς, βαστώντας στα χέρια του την «ικετηρία», ένα κλαδί ελιάς πάνω στο οποίο είχε τυλίξει μαλλί λευκού προβάτου. Άφηνε λοιπόν την ικετηρία πάνω στον βωμό και περίμενε εκεί ώστε να αποφύγει τον θυμό των συγγενών του δολοφονημένου, οι οποίοι τον καταδίωκαν. Το κλαδί έμεινε πάνω στον βωμό μέχρι ο άρχων της πόλης να αποδεχθεί την αίτηση ικεσίας ώστε να μπορέσει ο ικέτης παίρνοντας το κλαδί να φύγει και να περιμένει την εκδίκαση της υπόθεσης από κάποιο δικαστήριο. 

Βλέπουμε λοιπόν πόσο συνδεδεμένη είναι η ελιά με τον πολιτισμό μέσα στην ιστορία της ανθρωπότητας. 

Η Λαϊκή Σοφία μέσα από τις Παροιμίες

Ο λαός μας είχε και έχει πάντα στο μυαλό του την ελιά για όλες αυτές τις ιδιότητες τις οποίες προανέφερα, αλλά εκείνο που κατά τη γνώμη μου καταδεικνύει την ελιά ως πολιτισμικό στοιχείο είναι οι παροιμίες. 

«Παροιμία είναι ένα σύντομο απόφθεγμα που εκφράζει τις περισσότερες φορές με αλληγορικό τρόπο, ισχυρισμούς που αποτελούν το απαύγασμα μακράς πείρας πολλών ανθρώπων, δηλαδή είναι το απαύγασμα της λαϊκής σοφίας πολλών αιώνων». 

Θα μου επιτρέψετε μέσα από τον τεράστιο πλούτο των παροιμιών του λαού μας να αναφέρω μερικές που ξεχώρισα, αποτίοντας έτσι ένα φόρο τιμής στη λαϊκή σοφία, στον πολιτισμό μας: 

• Αν δεν σφίξεις την ελιά, δεν βγάζεις λάδι (δηλ. αν δεν δουλέψεις σκληρά δεν αποδίδεις). 
• Δεν τρώγεται ούτε με λάδι ούτε με ξύδι (δηλ. είναι τόσο άσχημος χαρακτήρας που δεν στρώνει με τίποτα). 
• Από την πέτρα βγαίνει λάδι (για τα πολύ δραστήρια και αποτελεσματικά άτομα). 
• Αυτός είναι σαν το νερό στο λάδι (είναι αθώος, καθαρός). 
• Ρίχνει λάδι στη φωτιά (η στάση του βοηθάει τον καυγά, τη σύρραξη). 
• Πρώτα θεμέλια του σπιτιού ψωμί – κρασί και λάδι (στήριγμα στη ζωή). 
• Αν δεν δώσεις την ελιά πώς θα πάρεις λάδι (με άλλα λόγια για να πάρεις πρέπει να δώσεις). 

Θέλω να πιστεύω ότι μπόρεσα μέσα σε λίγο χρόνο να συνδέσω το λάδι με τον πολιτισμό, το ελαιόδενδρο, το θεϊκό αυτό δώρο της φύσης, που ήταν, είναι και θα είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τον πολιτισμό. Λάδι στην ευρεία του έννοια και πολιτισμός θα εξακολουθήσουν να συμβαδίζουν όπως έκαναν έως τώρα, μέσα στην αιωνιότητα της ανθρωπότητας. 

Ποιητικός Επίλογος

Θα τελειώσω με δύο ποιήματα. Ένα του νομπελίστα μας Οδυσσέα (Αλεπουδέλη) Ελύτη: 

Ο ήλιος ο ηλιάτορας

Έι σεις στεριές και θάλασσες

τ’ αμπέλια κι οι χρυσές ελιές

ακούτε τα χαμπέρια μου

μέσα στα μεσημέρια μου

«Σ’ όλους τους τόπους κι αν γυρνώ μόνον ετούτον αγαπώ!» 

Ελιά και Ελλάδα, απόλυτα συνυφασμένα μέσα στις πέντε αράδες του Ελύτη. 

Και ένα του Νικηφόρου Βρεττάκου: 

Αντιστέκομαι

Αντιστέκομαι όπως οι ελιές της πατρίδας μου, οι σκληρές σαν τα κόκαλα τ’ αντρειωμένου, που τους λείπουν οι μαύρες μαντήλες μονάχα για να μοιάζουν με τις μανάδες μας· που σφηνωμένες γερά στην απόλυτη πέτρα, αδιαφορούν για τις θύελλες, αναπνέουν τις αστραπές και τις κάνουνε μες στους πικρούς τους χυμούς ειρήνη και φως. 

Τα ωραία λόγια με τα οποία ο παμμέγιστος Νικηφόρος Βρεττάκος, υποκειμενικά ο αγαπημένος μου ποιητής, μας μεταφέρει μέσα από το χαρτί, μέσα από τους στίχους του το μεγαλείο των δένδρων που έχουμε ονομάσει ελιά.