Κάθε μεγάλη ιστορική περίοδος διαθέτει τη δική της “γλώσσα ισχύος”.

Τον 19ο αιώνα, η ισχύς μετριόταν με τις αποικίες και τον έλεγχο των θαλάσσιων οδών. Στον 20ό αιώνα καθορίστηκε από τις ιδεολογίες, τα στρατιωτικά μπλοκ και την πυρηνική αποτροπή. Σήμερα, στον 21ο αιώνα, διαμορφώνεται ένα διαφορετικό μοντέλο. Οι στρατοί εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά δεν αρκούν για να εξηγήσουν τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται το διεθνές σύστημα.

Η νέα γλώσσα της ισχύος είναι η Γεωοικονομία.

Δεν πρόκειται για μια ακαδημαϊκή έννοια ούτε για μια δημοσιογραφική μόδα. Είναι ίσως η σημαντικότερη μεταβολή που συντελείται σήμερα στις διεθνείς σχέσεις. Οι μεγάλες δυνάμεις εξακολουθούν να ανταγωνίζονται γεωπολιτικά, όμως το κάνουν ολοένα περισσότερο μέσα από την οικονομία. Η ενέργεια, οι ημιαγωγοί, οι πρώτες ύλες, τα δίκτυα δεδομένων, οι αλυσίδες εφοδιασμού, οι θαλάσσιοι διάδρομοι, οι κυρώσεις, οι επενδύσεις και οι τεχνολογίες αιχμής μετατρέπονται στα βασικά εργαλεία άσκησης ισχύος.

Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν όλα τα κορυφαία δυτικά think tanks έχουν μεταφέρει το κέντρο βάρους των αναλύσεών τους από τη συμβατική γεωπολιτική στη γεωοικονομία. Το Atlantic Council δημιούργησε το GeoEconomics Center. Το Center for Strategic and International Studies αντιμετωπίζει πλέον την οικονομική ασφάλεια ως αναπόσπαστο μέρος της εθνικής ασφάλειας. Το Chatham House αναλύει τη χρήση κυρώσεων, εμπορίου και χρηματοπιστωτικών εργαλείων ως μέσα στρατηγικής επιρροής, ενώ το German Institute for International and Security Affairs μιλά πλέον ανοιχτά για την «επιστροφή της ισχύος στις αγορές».

Από τα πεδία των συγκρούσεων στις αγορές

Στην πραγματικότητα, όμως, η θεωρία αυτή έχει βαθύτερες ρίζες.

Ο Αμερικανός ναύαρχος Alfred Thayer Mahan απέδειξε ότι ο έλεγχος των θαλάσσιων οδών αποτελεί προϋπόθεση της οικονομικής και στρατιωτικής υπεροχής. Λίγα χρόνια αργότερα, ο Βρετανός γεωγράφος Halford Mackinder υποστήριξε ότι όποιος ελέγχει τον γεωγραφικό πυρήνα της Ευρασίας μπορεί να επηρεάσει ολόκληρο τον κόσμο. Ο Nicholas Spykman μετέφερε το βάρος στις παράκτιες ζώνες, θεωρώντας ότι εκεί θα κρινόταν η παγκόσμια ισορροπία.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο στρατηγικός αναλυτής Edward Luttwak έκανε το επόμενο βήμα. Υποστήριξε ότι μετά τον Ψυχρό Πόλεμο ο ανταγωνισμός των κρατών δεν θα εξαφανιστεί. Απλώς θα αλλάξει πεδίο. Οι μάχες θα μεταφερθούν από τα πεδία των συγκρούσεων στις αγορές, στις επενδύσεις, στις τεχνολογίες και στις εμπορικές σχέσεις. Η πρόβλεψή του θεωρήθηκε τότε υπερβολική. Σήμερα μοιάζει σχεδόν αυτονόητη.

Αρκεί να παρατηρήσει κανείς όσα συμβαίνουν γύρω μας.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ανταγωνίζονται την Κίνα μόνο με αεροπλανοφόρα στον Ειρηνικό. Την ανταγωνίζονται με περιορισμούς στις εξαγωγές προηγμένων μικροτσίπ, με ελέγχους στις επενδύσεις, με πολιτικές επαναπατρισμού της βιομηχανίας και με τη δημιουργία νέων τεχνολογικών συμμαχιών.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητά στρατηγική αυτονομία όχι μόνο στην άμυνα, αλλά και στην ενέργεια, στις κρίσιμες πρώτες ύλες, στην παραγωγή ημιαγωγών και στις ψηφιακές υποδομές.

Οι χώρες του Κόλπου δεν επενδύουν πλέον μόνο στα πετρέλαια. Επενδύουν σε λιμάνια, logistics, τεχνητή νοημοσύνη, data centers, χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και διεθνή δίκτυα μεταφορών.

Η οικονομία μετατρέπεται σε εργαλείο εξωτερικής πολιτικής και η εξωτερική πολιτική σε εργαλείο οικονομικής ανάπτυξης.

Η Ανατολική Μεσόγειος στο επίκεντρο

Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων.

Η περιοχή δεν αποτελεί πλέον μόνο μια γεωγραφική γειτονιά με χρόνιες συγκρούσεις. Μετατρέπεται σταδιακά σε έναν από τους σημαντικότερους γεωοικονομικούς χώρους του πλανήτη. Εδώ διασταυρώνονται οι ενεργειακές ανάγκες της Ευρώπης, οι επενδυτικές στρατηγικές των αραβικών χωρών, τα σχέδια διασύνδεσης της Ινδίας με τη Δύση και η επιδίωξη των Ηνωμένων Πολιτειών να δημιουργήσουν ασφαλείς εναλλακτικούς διαδρόμους απέναντι στην κινεζική επιρροή.

Ο διάδρομος IMEC δεν είναι απλώς ένα έργο υποδομών. Είναι μια νέα στρατηγική αντίληψη. Συνδέει την Ινδία, τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη μέσα από ένα ενιαίο δίκτυο λιμανιών, σιδηροδρόμων, ενεργειακών αγωγών, ηλεκτρικών διασυνδέσεων και ψηφιακών καλωδίων. Η οικονομική συνεργασία μετατρέπεται σε αρχιτεκτονική ασφάλειας.

Το στρατηγικό πλεονέκτημα της Ελλάδας

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αλλάζει και ο ρόλος της Ελλάδας.

Για δεκαετίες η χώρα αντιμετωπιζόταν κυρίως ως το νοτιοανατολικό άκρο του ΝΑΤΟ. Σήμερα η στρατηγική της αξία προκύπτει από κάτι πολύ ευρύτερο. Η Ελλάδα εξελίσσεται σε κόμβο που συνδέει την Ευρώπη με την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Τα λιμάνια, οι σταθμοί LNG, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις, οι επενδύσεις σε data centers, τα διεθνή καλώδια δεδομένων, η αμυντική συνεργασία με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και η ολοένα στενότερη συνεργασία με την Αίγυπτο και τις χώρες του Κόλπου δεν αποτελούν αποσπασματικές εξελίξεις. Είναι τμήματα της ίδιας γεωοικονομικής εξίσωσης.

Για πρώτη φορά μετά από πολλές δεκαετίες, η γεωγραφική θέση της Ελλάδας μετατρέπεται ξανά σε στρατηγικό πλεονέκτημα με άμεσο οικονομικό αντίκτυπο. Η χώρα δεν είναι απλώς ένας σύμμαχος. Γίνεται μια αναγκαία πλατφόρμα μέσω της οποίας διέρχονται κεφάλαια, ενέργεια, δεδομένα, εμπορεύματα και επενδύσεις.

Η δυναμική της Γεωοικονομίας

Αυτό ίσως αποτελεί και τη βαθύτερη αλλαγή της εποχής μας.

Στον 20ό αιώνα οι οικονομίες υπηρετούσαν τις στρατηγικές επιλογές των κρατών. Στον 21ο αιώνα οι στρατηγικές επιλογές διαμορφώνονται ολοένα περισσότερο από τις οικονομικές διασυνδέσεις. Η ισχύς δεν μετριέται μόνο με τον αριθμό των μαχητικών αεροσκαφών ή των πολεμικών πλοίων. Μετριέται και με το ποιος ελέγχει τους ενεργειακούς κόμβους, τα δίκτυα δεδομένων, τα λιμάνια, τις εφοδιαστικές αλυσίδες, τις τεχνολογίες αιχμής και τις χρηματοπιστωτικές ροές.

Η Γεωπολιτική δεν εξαφανίζεται. Ενσωματώνεται στη Γεωοικονομία.
Οι στρατιωτικές συμμαχίες εξακολουθούν να έχουν καθοριστική σημασία, αλλά αποκτούν διάρκεια μόνο όταν στηρίζονται σε κοινά οικονομικά συμφέροντα. Η ασφάλεια δημιουργεί επενδύσεις και οι επενδύσεις δημιουργούν λόγους διατήρησης της ασφάλειας. Πρόκειται για έναν νέο κύκλο αλληλεξάρτησης, πολύ ισχυρότερο από εκείνον που γνωρίσαμε τις προηγούμενες δεκαετίες.

Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι αν η Γεωοικονομία αντικαθιστά τη Γεωπολιτική. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν μπορεί πλέον να υπάρξει γεωπολιτική στρατηγική χωρίς γεωοικονομικό σχέδιο. Όλα δείχνουν πως όχι.

Και αν αυτή είναι πράγματι η νέα πραγματικότητα, τότε η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική ευκαιρία. Όχι επειδή άλλαξε η γεωγραφία της. Αλλά επειδή άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο ο κόσμος αντιλαμβάνεται την αξία της γεωγραφίας.