Υπάρχουν κάποιες εικόνες που επιστρέφουν χωρίς προσπάθεια. Ένα βιβλίο ανοιχτό πάνω στο τραπέζι. Η χαρακτηριστική μυρωδιά των σελίδων. Το χέρι που τις γυρίζει αργά. Η αίσθηση ότι για λίγη ώρα όλα έξω χαμηλώνουν και κάτι μέσα μας αρχίζει να δουλεύει πιο ήσυχα, πιο βαθιά.

Για πολλούς από εμάς, αυτή ήταν μία πολύ γνώριμη εμπειρία. 

Μεγαλώσαμε με βιβλία που δεν ήταν απλώς ένας τρόπος να περάσει η ώρα. Ήταν ένας τρόπος να σταθούμε στον κόσμο. Να γνωρίσουμε ανθρώπους που δεν θα συναντούσαμε ποτέ, να μπούμε σε ζωές ξένες, να νιώσουμε συναισθήματα που ακόμη δεν ξέραμε να ονομάσουμε, να εξερευνήσουμε το άγνωστο.

Χωρίς να το καταλαβαίνουμε, τα βιβλία μάς εκπαίδευαν. Όχι μόνο στη γλώσσα ή στη γνώση, αλλά σε κάτι πιο βαθύ: Στο να παρατηρούμε, να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε, να αντέχουμε.

Σήμερα, σε μια πραγματικότητα που κινείται με εντελώς διαφορετικό ρυθμό, αυτή η σχέση μοιάζει να αλλάζει. Η πληροφορία μάς βρίσκει παντού, η προσοχή μας διακόπτεται συνεχώς, η ανάγνωση συχνά γίνεται πιο γρήγορη και ψηφιακή, πιο χρηστική, πιο αποσπασματική. Δεν είναι απαραίτητα θέμα διάθεσης ή ικανότητας. Είναι και θέμα εποχής. 

Όμως ακριβώς εδώ γεννιέται ένα ενδιαφέρον ερώτημα: ‘Οταν απομακρυνόμαστε από αυτή τη βαθιά εμπειρία της ανάγνωσης με ένα βιβλίο, τι είναι εκείνο που χάνουμε πραγματικά; Και ίσως χάνουμε πολύ περισσότερα από μια όμορφη συνήθεια.

Γιατί το βιβλίο δεν μας έδινε μόνο περιεχόμενο.

• Μας έδινε έναν τρόπο να καλλιεργούμε δεξιότητες που σήμερα αναζητούμε παντού, ακόμη και μέσα στο πιο σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον.
• Μας μάθαινε να συγκεντρωνόμαστε σε έναν κόσμο χωρίς notifications και αποσπάσεις.
• Μας μάθαινε την υπομονή να ακολουθούμε μια σκέψη μέχρι τέλους και να σημειώνουμε. 
• Μας μάθαινε να συνδεόμαστε με την οπτική του άλλου, να διαβάζουμε χαρακτήρες, να καταλαβαίνουμε σιωπές, αντιφάσεις, κίνητρα. 
• Μας μάθαινε, τελικά, να μη μένουμε μόνο στην επιφάνεια.

Πολλές από τις δεξιότητες που σήμερα οι οργανισμοί θεωρούν κρίσιμες δεν καλλιεργούνται μόνο σε αίθουσες εκπαίδευσης, σε workshops ή σε προγράμματα ανάπτυξης. Καλλιεργούνται πολύ νωρίτερα, πολύ πιο οργανικά, μέσα από εμπειρίες όπως η ανάγνωση.

Σκεφτόμαστε συχνά πόσο σημαντική είναι η κριτική σκέψη, η ενσυναίσθηση, η ουσιαστική επικοινωνία, η ικανότητα συγκέντρωσης, η ανθεκτικότητα, η προσαρμοστικότητα.

Μιλάμε για leadership, collaboration, emotional intelligence, learning agility. Όλα αυτά είναι απολύτως σωστά. Αλλά ίσως δεν στεκόμαστε αρκετά στο ότι αυτές οι δεξιότητες δεν εμφανίζονται ξαφνικά όταν κάποιος μπαίνει σε έναν οργανισμό. Χτίζονται σταδιακά, μέσα από τον τρόπο με τον οποίο έχει μάθει να σχετίζεται με τον κόσμο, με τις ιδέες, με τους ανθρώπους, με τον χρόνο.

Ένας άνθρωπος που έχει μάθει να διαβάζει με συγκέντρωση μπροστά από ένα βιβλίο και να σημειώνει ότι του κάνει εντύπωση, ουσιαστικά έχει συχνά μάθει και 

• Να ακούει ουσιαστικά
• Να αντέχει την πολυπλοκότητα χωρίς να αναζητά αμέσως εύκολες απαντήσεις
• Να αναγνωρίζει αποχρώσεις
• Να παρατηρεί πριν αντιδράσει 
• Να μπαίνει στη θέση του άλλου
• Να σκέφτεται με μεγαλύτερο βάθος

 Σε ένα εταιρικό περιβάλλον που ζητά όλο και περισσότερη ωριμότητα, καλύτερη συνεργασία και πιο συνειδητή ηγεσία, αυτές οι ποιότητες δεν είναι δευτερεύουσες. Είναι κομβικές.

Ακόμη και η ίδια η φυσική εμπειρία του βιβλίου έχει τη δική της σημασία.

Το βιβλίο δεν μας ζητά να περάσουμε γρήγορα από πάνω του. Μας ζητά να μείνουμε. Και αυτή η ικανότητα του “μένω” είναι σήμερα ίσως μία από τις πιο υποτιμημένες αλλά και πιο αναγκαίες δεξιότητες, τόσο για τη μάθηση όσο και για τη δουλειά.

Ίσως λοιπόν το ερώτημα «μα πού πήγαν όλα τα βιβλία;» να μην αφορά μόνο τον πολιτισμό ή τη νοσταλγία.

Ίσως να αφορά και κάτι πολύ πιο σύγχρονο: Το πώς μεγαλώνουμε, το πώς μαθαίνουμε και τελικά το πώς εργαζόμαστε.

Σε μια εποχή που επενδύει τόσο πολύ στην ενίσχυση δεξιοτήτων, ίσως χρειάζεται να θυμηθούμε ότι ορισμένες από τις πιο ουσιαστικές δεξιότητες καλλιεργούνται μέσα από φαινομενικά απλές, βαθιά ανθρώπινες εμπειρίες και το βιβλίο είναι μία από αυτές.

Και ίσως γι’ αυτό έχει νόημα να το ξαναφέρουμε στη ζωή μας, όχι ως υποχρέωση και όχι ως μάθημα, αλλά ως χώρο. Ως χώρο σκέψης, φαντασίας, ησυχίας, σύνδεσης.

Στο σπίτι, στο σχολείο, αλλά και στην ευρύτερη κουλτούρα των εταιριών που θέλουν να επενδύσουν πραγματικά στους ανθρώπους τους. 

Γιατί πίσω από κάθε άνθρωπο που διαβάζει, διαμορφώνεται συχνά ένας άνθρωπος που κατανοεί καλύτερα, συνεργάζεται ουσιαστικότερα και σκέφτεται βαθύτερα.

Και ίσως αυτό να είναι, τελικά, το πιο επίκαιρο μήνυμα της Παγκόσμιας Ημέρας Βιβλίου και Πνευματικών Δικαιωμάτων:

Ότι τα βιβλία δεν ανήκουν μόνο στον χώρο του πολιτισμού. Ανήκουν και στον χώρο της ανθρώπινης ανάπτυξης.

“Today a reader, tomorrow a leader.”
Margaret Fuller (American journalist, editor, critic, translator, and women’s rights advocate)