Έχοντας επισκεφθεί τη Βαρκελώνη αρκετές φορές στο παρελθόν για δουλειά, την είχα θαυμάσει για την αρχιτεκτονική, την ενέργεια και, κυρίως, για εκείνο το ανάλαφρο, σχεδόν αβίαστο στυλ ζωής που την κάνει τόσο γοητευτική.
Χθες, όμως, η πόλη μού αποκάλυψε ένα τελείως διαφορετικό πρόσωπο.
Μέσα από μια συγκλονιστική ξενάγηση στα ίχνη του Ισπανικού Εμφυλίου, ανακαλύψαμε τη «Βαρκελώνη κάτω από τη Βαρκελώνη». Μια πόλη που κουβαλά ακόμη στα κτίρια, στις πλατείες, στους τοίχους και, πάνω απ’ όλα, στη συλλογική της μνήμη, τα τραύματα μιας από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης Ευρώπης.
Με οδηγό τον Γιάννη —έναν Έλληνα ιστορικό που ζει χρόνια εδώ, νέο άνθρωπο με βαθιά γνώση, πάθος και ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στο τραύμα της χώρας— δεν ακούσαμε απλώς την ιστορία. Την περπατήσαμε.
Από το σήμερα στο χθες
Η διαδρομή μας ξεκίνησε από την εμβληματική Plaça de Catalunya, όπου αντικρίσαμε εκατοντάδες ανθρώπους σε σκηνές — ένα νέο, ζωντανό κίνημα διαμαρτυρίας για την έλλειψη στέγης. Έτσι, το παρόν μάς έδωσε το πάτημα για να γυρίσουμε στο παρελθόν.
Το στεγαστικό πρόβλημα στη Βαρκελώνη έχει βλέπετε βαθιές ρίζες. Στις αρχές του 20ού αιώνα, η βιομηχανική έκρηξη και η μαζική εισροή φτωχών εργατών προκάλεσαν οξεία στεγαστική κρίση. Παραγκουπόλεις, ανήλια υπόγεια όπου εξαθλιωμένοι άνθρωποι πλήρωναν λίγες δεκάρες απλώς για να περάσουν τη νύχτα στηριγμένοι πάνω σε τεντωμένα σχοινιά. Στις φωτογραφίες της εποχής, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια έμοιαζε με πολυτέλεια.
Ακόμη πιο σκοτεινή ήταν η μοίρα των περιθωριοποιημένων γυναικών που από τη φτώχεια είχαν οδηγηθεί στη πορνεία και των ανεπιθύμητων παιδιών τους. Στεκόμασταν μπροστά στις tornos — τις μικρές περιστρεφόμενες θυρίδες στους τοίχους των ιδρυμάτων, όπου οι μητέρες άφηναν τα μωρά τους ανώνυμα για να τα «αναλάβει» η Εκκλησία. Μπροστά σε αυτές τις τρύπες, η ιστορία έπαυε να είναι μακρινή θεωρία. Ήταν εκεί, ζωντανή, αποτρόπαια και η ψυχή μας μάτωσε.
Μέσα σε αυτό το υπόβαθρο απίστευτης φτώχειας και εκμετάλλευσης, ο αναρχισμός στην Καταλονία (με κύριο εκφραστή το συνδικάτο της CNT) δεν γεννήθηκε απλώς ως θεωρία, αλλά ως κραυγή απόγνωσης και διεκδίκηση αξιοπρέπειας.
Μια χώρα βαθιά διχασμένη
Για να καταλάβει κανείς όμως τον Ισπανικό Εμφύλιο, πρέπει να γυρίσει στο 1931 και την εγκαθίδρυση της Β΄ Δημοκρατίας. Η Δημοκρατία επιχείρησε τολμηρές μεταρρυθμίσεις: Αναδιανομή της γης, εργατικά δικαιώματα, δωρεάν εκπαίδευση, περιορισμό της πολιτικής επιρροής της Εκκλησίας και δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες. Για πολλούς ήταν ελπίδα· για τις συντηρητικές δυνάμεις, απειλή.
Όταν τον Ιούλιο του 1936 τμήμα του στρατού εκδήλωσε πραξικόπημα, η χώρα πολώθηκε. Στη Δημοκρατική πλευρά συνυπήρχαν —συχνά με εσωτερικές εντάσεις— Ρεπουμπλικανοί, σοσιαλιστές, κομμουνιστές και οι ισχυροί αναρχικοί της CNT-FAI. Απέναντί τους οργάνωσαν μέτωπο οι Εθνικιστές του Φράνκο: Στρατιωτικοί, μοναρχικοί, συντηρητικοί, Καρλιστές και οι φασίστες της Falange, έχοντας την κάλυψη της Καθολικής Εκκλησίας και την ουσιαστική στρατιωτική στήριξη του Χίτλερ και του Μουσολίνι.
Την ίδια στιγμή, Βρετανία και Γαλλία επιλογήσαν την «ουδετερότητα», αφήνοντας τη Δημοκρατία αβοήθητη. Κι όμως, εθελοντές από δεκάδες χώρες έφτασαν στην Ισπανία για να πολεμήσουν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες. Ανάμεσά τους και ο George Orwell, ο οποίος τραυματίστηκε στο μέτωπο και επέστρεψε στη Βαρκελώνη, βιώνοντας από κοντά τον «εμφύλιο μέσα στον εμφύλιο».
Η Βαρκελώνη ως εργαστήριο της σύγκρουσης
Τον Ιούλιο του 1936, οι εργάτες και οι δημοκρατικές δυνάμεις απέκρουσαν το πραξικόπημα στην πόλη. Για ένα διάστημα, η Βαρκελώνη έζησε μια πρωτόγνωρη κοινωνική επανάσταση: Εργοστάσια κολεκτιβοποιήθηκαν, πολιτοφυλακές περιπολούσαν στους δρόμους και η πόλη έγινε πεδίο ενός γιγαντιαίου κοινωνικού πειράματος.
Όμως, τον Μάιο του 1937, ξέσπασε ο εσωτερικός «εμφύλιος»: Αναρχικοί και αντισταλινικοί κομμουνιστές ενεπλάκησαν σε αλληλοεξοντωτικές μάχες με τις κυβερνητικές δυνάμεις και τους ρωσόφιλους κομμουνιστές, γεμίζοντας την πόλη οδοφράγματα και νεκρούς.
Όταν η Βαρκελώνη έπεσε τελικά στις 26 Ιανουαρίου 1939, ξεκίνησε μια δικτατορία σχεδόν σαράντα ετών. Μαζί της ήρθε η σιωπή, το κάψιμο των βιβλίων, η απαγόρευση της καταλανικής γλωσσας και η άγρια καταστολή. Άνθρωποι έζησαν ως topos («τυφλοπόντικες»), κρυμμένοι μέσα στα ίδια τους τα σπίτια για δεκαετίες, τρέμοντας τη σύλληψη.
Η υπόγεια πόλη και ο τοίχος που θυμάται
Οι αεροπορικές επιθέσεις της φασιστικής αεροπορίας έφεραν τον τρόμο στην καθημερινότητα των αμάχων. Η Βαρκελώνη απάντησε σκάβοντας: Δημιουργήθηκαν πάνω από 1.300 υπόγεια καταφύγια με τα χέρια των ίδιων των κατοίκων. Πάνω οι βόμβες, κάτω οι άνθρωποι.
Στην Plaça de Sant Felip Neri, στη Γοτθική Συνοικία, η ιστορία γίνεται αβάσταχτη. Τον Ιανουάριο του 1938, από τους βομβαρδισμούς κατέρρευσε το καταφύγιο της εκκλησίας, παρασύροντας στο θάνατο δεκάδες ανθρώπους —στην πλειονότητά τους παιδιά. Τα σημάδια από τα θραύσματα παραμένουν ανάγλυφα στην πρόσοψη. Τα κοιτάς, δεν χρειάζονται λόγια. Ο τοίχος θυμάται, κι εσύ ανασαίνεις βαριά, με ένα σφίξιμο στο στήθος.
Η πόλη που θυμάται
Και κάπως έτσι επιστρέφεις στη σημερινή Βαρκελώνη. Στα καφέ, τους τουρίστες, τα tapas, τη μουσική, τα κτίρια του Gaudí και την ανέμελη κίνηση στους δρόμους.
Συνειδητοποιείς όμως ότι κάτω από αυτή τη φωτεινή επιφάνεια υπάρχει μια άλλη πόλη: Φόβου, πόνου, αντίστασης και επιβίωσης.
Από τις σκηνές της Plaça de Catalunya μέχρι τα λαβωμένα μάρμαρα της Sant Felip Neri, το παρελθόν και το παρόν συνομιλούν. Φύγαμε από την ξενάγηση πιο βαρείς, αλλά και πιο πλούσιοι. Ο Γιάννης δεν μας διηγήθηκε απλώς γεγονότα· μας θύμισε γιατί πρέπει να θυμόμαστε.
Όχι για να ξαναζήσουμε παλιές αντιπαλότητες. Αλλά για να μην ξεχνάμε πού μπορούν να οδηγήσουν η εξαθλίωση, η κοινωνική αδιαφορία, η απανθρωποποίηση του «άλλου», η πόλωση και η καταστολή. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα, αλλά οι άνθρωποι, όταν ξεχνούν, τείνουν να επαναλαμβάνουν τα ίδια τραγικά λάθη.
Και αυτό είναι, ίσως, το πιο σημαντικό που μπορεί να σου αποκαλύψει μια πόλη, όταν αποφασίσεις να κοιτάξεις λίγο πιο βαθιά. Όπως η Βαρκελώνη κάτω από τη Βαρκελώνη.
