(Λεζάντα Φωτογραφίας: «Ο ψεύτικος καθρέφτης» René Magritte (1929) Museum of Modern Art N.York)
«Χρειάστηκα χρόνο για να καταλάβω τα νούφαρα μου» Claude Monet
Όσο μεγαλώνεις και όσο περισσότερα έχεις δει, τόσο πιο εκλεκτικό γίνεται το βλέμμα σου απέναντι σε κάθε μορφή τέχνης. Στη ζωγραφική δεν σου αρκεί πια η δεξιοτεχνία, στο θέατρο η εντυπωσιακή σκηνοθεσία και τα κοστούμια, στο σινεμά μόνο η δυνατή εικόνα και τα «εφέ», γιατί έχεις δει πολλά και μπορείς να συγκρίνεις.
Κουβαλάς μέσα σου ένα προσωπικό αρχείο εικόνων παραστάσεων, προσώπων και φωνών. Γι’ αυτό η Τέχνη δυσκολεύεται να σε εντυπωσιάσει πια. Όταν όμως το καταφέρει, σε αγγίζει βαθύτερα, γιατί το βλέμμα με την πάροδο του χρόνου διψά λιγότερο για το καινούργιο της σύγχρονης τέχνης και περισσότερο για το αληθινό.
Ο χρόνος δεν «γερνά» το βλέμμα, αλλά το εκπαιδεύει σε έναν διαφορετικό οπτικό ορίζοντα, το κάνει πιο απαιτητικό. Όσο περισσότερα έχεις δει, τόσο πιο εκλεκτικό γίνεται το βλέμμα σου.
Αναζητά εκείνο το έργο που θα καταφέρει μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο εικόνες, να το καθηλώσει, να δώσει νόημα και ένταση στη θέαση και να παγώσει τη στιγμή. Δεν βλέπεις πια μόνο αυτό που βρίσκεται μπροστά σου, αλλά και όλα όσα έχεις ζήσει.
Τα βιώματα σου, οι μνήμες των ωραίων πραγμάτων, οι απώλειες, οι χαρές, όλα προστίθενται υπαινικτικά σε κάθε εικόνα. Μπροστά σε μια παλιά φωτογραφία, δεν θυμάσαι απλώς, ξαναζείς. Για μια στιγμή ο χρόνος μοιάζει να σε γυρίζει πίσω. Το «ηλικιωμένο βλέμμα» αναγνωρίζει τη συνέχεια της βιωμένης ιστορίας και την αναπλάθει μέσα από τις αποχρώσεις της μνήμης, συχνά ωραιοποιώντας την. Δεν βλέπουμε μόνο αυτό που υπήρξε, αλλά και αυτό που χάθηκε. Οι εικόνες μένουν ίδιες, εμείς επιστρέφουμε σε αυτές με άλλο βλέμμα.
Εκείνο που άλλαξε είμαστε εμείς. Μπροστά στα ίδια έργα τέχνης που κάποτε είχαμε επιλέξει, σήμερα ανακαλύπτουμε άλλα πράγματα, γιατί αυτό που νομίζαμε ότι βλέπαμε είναι πλέον φιλτραρισμένο από τις δικές μας εσωτερικές προβολές, τις ψευδαισθήσεις και τα ανεκπλήρωτα όνειρα. Το μάτι πέφτει σε μια μικρή λεπτομέρεια, σε μια σκιά που άλλοτε δεν είχες προσέξει και τώρα σε γοητεύει. Το διαχρονικό έργο τέχνης παραμένει το ίδιο, κάθε φορά όμως το αντικρίζει μια άλλη εκδοχή της ζωής μας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το «Automat» του Edward Hopper: Η γυναίκα μένει στην ίδια θέση μέσα στο καφέ, εμείς όμως μεγαλώνοντας βλέπουμε την άδεια καρέκλα απέναντι της με άλλο προσωπικό νόημα, εκείνο της απουσίας.
Edward Hopper (1882-1967) «AUTOMAT» βρίσκεται στο «Des Moines Art Center» (Lowa)
Δεν αλλάζει μόνο η αισθητική μας με τον χρόνο, αλλάζει και ο τρόπος που βλέπουμε, που ακούμε μουσική, που διαβάζουμε ποίηση.
Σαν να αφαιρεί ο χρόνος το περιττό και να αφήνει τον άνθρωπο γυμνό απέναντι στην ύπαρξη του, που όσο χάνει την ύλη της τόσο περισσότερο αποκαλύπτει την ουσία της.
Το έργο τέχνης δεν αλλάζει, δεν χάνει την αξία του επειδή άλλαξε το βλέμμα μας. Έτσι κάποια έργα μικραίνουν, άλλα μεγαλώνουν, μέσα από τη δική μας ματιά, όσο η ζωή σμιλεύει το βλέμμα μας.
Υπάρχουν ωστόσο εκείνα τα σπάνια έργα που ακόμα και αν αλλάζει το βλέμμα μας, έχουν πάντα κάτι καινούργιο να μας αποκαλύψουν. Σπουδαίο είναι το έργο που αντέχει στις αλλαγές του βλέμματος μας και τότε παίρνει το χρίσμα του κλασικού, όταν κάθε εποχή μπορεί να το ξαναδιαβάσει, κάθε ηλικία να ανακαλύψει κάτι διαφορετικό στο νόημα του. Μέσα στο μυστήριο του βλέμματος χωρά ο κόσμος και ο χρόνος που ζήσαμε, όπως συμβολικά το εκφράζει ο René Magritte στο έργο του «Ο ψεύτικος καθρέφτης», όπου ένα τεράστιο μάτι με ουρανό και σύννεφα στη θέση της ίριδας μας κοιτάζει με ένα «άγρυπνο» παγιδευμένο βλέμμα, ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο και την πραγματικότητα.
Δεν μας καθήλωνε παλαιότερα η Guernica του Picasso, όσοι δεν ζήσαμε τον Ισπανικό εμφύλιο, όσο σήμερα, που η θηριωδία του πολέμου εκτυλίσσεται σε ζωντανή μετάδοση μπροστά στα μάτια μας.
Το έργο αφηγείται πάντα την ίδια ιστορία, το βλέμμα όμως «ωριμάζει» και ανάμεσα στις ίδιες γραμμές διαβάζει αλλιώς την εικόνα.
Picasso Guernica
