Το ταξίδι του καφέ από την Ανατολή στα αθηναϊκά καφενεία και τις συζητήσεις τους.

Ο καφές συνδέεται με πολλούς μύθους για την ανακάλυψή του, με πιο γνωστό εκείνον του Αιθίοπα βοσκού Γκαλντί, που παρατήρησε πως οι κατσίκες του ζωηρεύουν τρώγοντας τους καρπούς ενός φυτού και έτσι ανακάλυψε τις αναζωογονητικές τους ιδιότητες. Αν και ο καφές ήταν γνωστός ήδη από τον 10ο αιώνα, η μορφή του ως ρόφημα εμφανίστηκε τον 15ο αιώνα στην Υεμένη, πιθανότατα χάρη στον λόγιο και Σούφι Μουχάμαντ αλ-Νταμπάνι. Οι Σούφι τον χρησιμοποιούσαν για να μένουν ξύπνιοι στις ολονύχτιες τελετές τους, αποκαλώντας τον «κρασί του Ισλάμ».

Στον αραβικό κόσμο τα καφενεία έγιναν σεβαστοί χώροι συνάντησης και συζήτησης, αν και υπήρξαν σφοδρές αντιδράσεις από όσους θεωρούσαν τον καφέ μεθυστικό και άρα απαγορευτικό. Παρόμοια καχυποψία συνάντησε το ρόφημα και στην Ευρώπη, όπου αρχικά θεωρήθηκε «διαβολικό». Ωστόσο, ο πάπας Κλήμης Η΄ ενέκρινε την κατανάλωσή του, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διάδοσή του.

Από τα μέσα του 17ου αιώνα, καφενεία άνοιξαν σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις. Στο Λονδίνο, επί Όλιβερ Κρόμβελ, αποτέλεσαν νηφάλια εναλλακτική των ταβερνών και εξελίχθηκαν σε κέντρα πολιτικής και εμπορικής δραστηριότητας. Το πρώτο λονδρέζικο καφενείο ιδρύθηκε το 1652 από τον Πάσκα Ρόζι. Παρά τις αντιδράσεις ταβερνιάρηδων, γιατρών και συντηρητικών κύκλων, ο καφές καθιερώθηκε γρήγορα ως μόδα της αριστοκρατίας και διαδόθηκε σε Γαλλία, Γερμανία και Ολλανδία.

Αρχικά, η Αραβία διατηρούσε το μονοπώλιο της παραγωγής, όμως οι Ολλανδοί το έσπασαν ιδρύοντας φυτείες στην Ιάβα το 1690. Στη συνέχεια, οι Γάλλοι μετέφεραν την καλλιέργεια στις Δυτικές Ινδίες, και τελικά η Βραζιλία αναδείχθηκε στον μεγαλύτερο παραγωγό παγκοσμίως.

Η εξάπλωση του καφέ συνέπεσε με τον Διαφωτισμό στην Ευρώπη. Έγινε το αγαπημένο ποτό επιστημόνων, εμπόρων και διανοουμένων, καθώς ενίσχυε τη διαύγεια και τη συγκέντρωση. Τα καφενεία μετατράπηκαν σε χώρους ανταλλαγής ιδεών, διάδοσης ειδήσεων και διαμόρφωσης της κοινής γνώμης, λειτουργώντας ακόμη και ως άτυπα χρηματιστήρια, όπου κλείνονταν συμφωνίες και διακινούνταν πληροφορίες. 

Έτσι, ο καφές δεν υπήρξε απλώς ένα ρόφημα, αλλά καταλύτης κοινωνικών και πνευματικών εξελίξεων και παραμένει μέχρι σήμερα το κατεξοχήν ποτέ της συζήτησης — από μια φιλική συνάντηση μέχρι ένα πανεπιστημιακό συνέδριο ή ένα επαγγελματικό ραντεβού — προσφέροντας διαύγεια χωρίς τις παρενέργειες του αλκοόλ. Δεν είναι τυχαίο που ο Νεοέλληνας τον χαρακτήρισε «ερατεινό», δηλαδή αγαπητό και θελκτικό.

Στην Αθήνα, τα πρώτα καφενεία εμφανίζονται ήδη στα οθωμανικά χρόνια, κυρίως στον χώρο της Βιβλιοθήκης του Αδριανού, όπου λειτουργούσε το παζάρι της παλιάς πόλης. Ωστόσο, όπως αναφέρει η κ. Σκουμπουρδή, ιστορικός τέχνης και ξεναγός, η ιδέα του καφενείου έχει βαθύτερες ρίζες: Ανάγεται στα αρχαία «θερμοπώλια» της αγοράς, εκεί όπου οι πολίτες συγκεντρώνονταν «πίνοντες και συνομιλούντες».

Στον 19ο αιώνα, ένα από τα πιο εμβληματικά καφενεία της πρωτεύουσας ήταν το Καφενείο η «Ωραία Ελλάς», συνδεδεμένο με την οθωνική περίοδο και τη βασιλεία του Γεωργίου Α’. Ιδρύθηκε το 1839 από τον Ιταλό Santo στο ισόγειο της οικίας Βρυζάκη (Ερμού και Αιόλου) με την ονομασία “Bella Grecia”. Αργότερα πέρασε στα χέρια του Παναγή Βενετσάνου. Για τέσσερις δεκαετίες αποτέλεσε κέντρο της πολιτικής και πνευματικής ζωής της πόλης. Ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν το περιέγραψε ως εντυπωσιακό και κομψό, αντάξιο μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων και ότι μπροστά του το Cafe Greco της Ρώμης μοιάζει τόσο μικρό που θα μπορούσε να χωρέσει ολόκληρο κάτω από τη σκάλα του!  

Η «Ωραία Ελλάς» έγινε στέκι προοδευτικών και δημοκρατικών κύκλων. Από εκεί ξεκίνησε η ομάδα που στις 10 Οκτωβρίου 1862 κατευθύνθηκε προς την Πλατεία Συντάγματος απαιτώντας την έξωση του Όθωνα, ενώ το 1865 υπήρξε αφετηρία κινητοποιήσεων κατά του συμβούλου Σπόνεκ επί βασιλείας Γεωργίου Α’. Κατά τα «Λαυρεωτικά» του 1873, στο εσωτερικό του λειτουργούσε και ανεπίσημο χρηματιστήριο.

Λίγα χρόνια μετά την «Ωραία Ελλάδα», στην καρδιά της νέας πρωτεύουσας, στην πλατεία Συντάγματος, αναδείχθηκαν καφενεία που δεν ήταν απλώς χώροι κατανάλωσης καφέ, αλλά σκηνές επίδειξης αστικής πολυτέλειας και ταυτόχρονα θερμοκοιτίδες πολιτικής και πνευματικής ζωής.

Στο ισόγειο του νεοκλασικού αρχοντικού του Ανδρέα Κορομηλά λειτούργησε το περίφημο Καφενείο της Ανατολής, επιχείρηση του Βασίλη Γραικού. Θεωρούνταν από τα πιο αριστοκρατικά καφενεία της εποχής: Οι θαμώνες του διάβαζαν γαλλικές και γερμανικές εφημερίδες, ενώ σύχναζαν κυρίως Μικρασιάτες και Κωνσταντινοπολίτες, φέρνοντας μαζί τους αέρα κοσμοπολιτισμού. Όταν το 1901 το κτήριο πέρασε στον Γεώργιο Ζαβορίτη, ο χώρος αναβαθμίστηκε ακόμη περισσότερο και μετατράπηκε στο γνωστό Καφενείο Ζαβορίτη με την εμπορική επωνυμία “Αϊ Λάϊφ” — ένα εκλεπτυσμένο καφεζαχαροπλαστείο με δικό του εργαστήριο, που σφράγισε για δεκαετίες τη ζωή της πλατείας. Η ίδια η πορεία του Ζαβορίτη, από οδηγός του ατμοκίνητου τροχιοδρόμου («Κωλοσούρτη») σε επιτυχημένο επιχειρηματία, συμβολίζει τη δυναμική κοινωνική κινητικότητα της εποχής και τη μεταμόρφωση της Αθήνας σε σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη.

Ακόμη πιο εμβληματικό υπήρξε το Καφενείο Ζαχαράτου, που από το 1895 δεσπόζει στην πλατεία Συντάγματος και για περίπου εβδομήντα χρόνια (έως το 1963) αποτέλεσε το σπουδαιότερο στέκι πολιτικών, διανοουμένων και κοσμικών. Ο Σπυρίδων Ζαχαράτος δημιούργησε έναν χώρο αληθινά πολυτελή: Επίπλωση και σκεύη εισηγμένα από την Ευρώπη, δύο μεγάλες σάλες, σύγχρονα μπιλιάρδα, ορχήστρα τις Κυριακές, προβολές βουβού κινηματογράφου, ακόμη και το πρώτο μηχάνημα παγωτού. Δεν ήταν απλώς «κόσμημα της πλατείας», αλλά ένα ζωντανό κύτταρο πολιτισμού.

Ο ρόλος του στην κοινωνικοπολιτική ζωή ήταν καθοριστικός. Ο ίδιος ο Γεώργιος Παπανδρέου το χαρακτήρισε «δεύτερον και πιο ελεύθερον κοινοβούλιον». Εκεί δημοσιογράφοι έγραφαν τα άρθρα τους, πολιτικοί συναντούσαν ψηφοφόρους, ενώ η περίφημη «Γερουσία του Ζαχαράτου» — παλαίμαχοι πολιτικοί και στρατιωτικοί — μετέτρεπε τις σάλες του σε πεδίο αδιάκοπης πολιτικής αντιπαράθεσης. Στις δεκαετίες των μεγάλων διχασμών, οι κομματικές παρατάξεις είχαν ακόμη και χωροταξικό διαχωρισμό μέσα στην αίθουσα. Το ερώτημα «τι λένε στου Ζαχαράτου;» αποτύπωνε τη βαρύτητα που είχαν οι συζητήσεις του καφενείου στη δημόσια σφαίρα.

Παράλληλα, υπήρξε και φιλολογικό κέντρο: Εκεί συγκεντρώνονταν κύκλοι όπως της «Εστίας», με μορφές που σημάδεψαν τα ελληνικά γράμματα, και οργανώνονταν λογοτεχνικές βραδιές. Ο Κ. Καβάφης το επισκεπτόταν καθημερινά, κατά τη διάρκεια του πρώτου του ταξιδιού στην Αθήνα, το 1901. Δεν είναι δε υπερβολή ότι στου Ζαχαράτου «γράφτηκε» ένα μεγάλο μέρος της νεότερης ελληνικής ιστορίας, ούτε είναι τυχαία η έκφραση του Παύλου Παλαιολόγου  «από τα μπρίκια του βγαλμένη η σύγχρονη ιστορία του έθνους.»  

Μαζί με την «Ωραία Ελλάδα», τα καφενεία της Ανατολής, του Ζαβορίτη και του Ζαχαράτου — αλλά και πλήθος άλλων, μικρότερων και πιο λαϊκών στέκιων στις γειτονιές της πόλης — αποτυπώνουν το ευρύ φάσμα της αθηναϊκής καφενειακής ζωής. Στα πολυτελή σαλόνια ο καφές συνδεόταν με την αστική κομψότητα και αποτελούσε σημείο συνάντησης πολιτικών, διανοουμένων και ανθρώπων της δημόσιας ζωής· στα πιο λαϊκά καφενεία γινόταν χώρος καθημερινής συναναστροφής, με διαφορετικούς ίσως πρωταγωνιστές και άλλες έγνοιες στο τραπέζι. Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, παρέμενε ο ίδιος: Η αφορμή για να συναντηθούν οι άνθρωποι και να πάρει σχήμα η ζωή της πόλης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Γιοχάλας Θανάσης, Καφετζάκη Τόνια. “ΑΘΗΝΑ. Ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία.”   Εκδ.  ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ “ΕΣΤΙΑΣ”, Αθήνα, 2013.
2. Καιροφύλλας Κ. “Οι πρώτοι Εμποροι των Αθηνών”, Εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα, 1999.
3. Λάμπρου Λ. Γιάννης, “ΟΔΟΣ ΕΡΜΟΥ”, Αθήνα, 2001.
4. Σκουμπουρδή Αρτεμις, “ΚΑΦΕΝΕΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΑΘΗΝΑΣ”, Εκδ. Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων, Αθήνα 2001.
5. Standage Tom, “Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΣΕ 6 ΠΟΤΗΡΙΑ”, Εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 2005.
6. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ. ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, “ΟΔΟΣ ΕΡΜΟΥ. Η εμπορική καρδιά της Αθήνας”, Χορηγός: Εμπορική Τράπεζα, Αθήνα Σεπτέμβριος 2002.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ
Η φωτο Νο 1 είναι από το:  Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ.  ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, “ΟΔΟΣ ΕΡΜΟΥ.  Η εμπορική καρδιά της Αθήνας”, 
Η φωτο Νο 2 είναι από το βιβλίο: “ΟΔΟΣ ΕΡΜΟΥ”
Η φωτο Νο 3 είναι από το βιβλίο “Οι πρώτοι Εμποροι των Αθηνών”.
Η φωτο Νο 4 είναι από www.elia.org
H φωτο Νο 5 είναι από το site του fb H AΘΗΝΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ
Η φωτο Νο 6 είναι από το site του fb H ΑΘΗΝΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ
Η φωτο Νο 7 είναι από το site του fb H ΑΘΗΝΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ
Η φωτο Νο 8 είναι από το site του facebook ΠΑΛΙΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ
Η φωτο Νο 9 είναι από το site του facebook ΠΑΛΙΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ
Η φωτο Νο 10 είναι από το περιοδικό ΕΙΚΟΝΕΣ, Μάϊος 1963