Οι σπουδαίοι άνθρωποι, στην αντίληψή μου τουλάχιστον, μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά. Δεν είναι ίσως πάρα πολλά, αλλά όλα μαζί συνιστούν ένα ηθικό μέτρο που δείχνει να ξεκινά από την καρδιά και εκεί πάλι να επιστρέφει. Μοιράζονται λόγου χάρη, μεταξύ άλλων, την ευγένεια, την απουσία αλαζονείας, ένα ανεπαίσθητο αίσθημα ότι, παρά τις αντικειμενικές, συχνά τεράστιες επιτυχίες τους, δείχνουν σαν να μην παίρνουν τον εαυτό τους τόσο πολύ στα σοβαρά. Στο σημερινό φιλοξενούμενό μας υπάρχει ένα πολύ εύγλωττο, τέτοιο παράδειγμα: Στο τελευταίο μέιλ που ανταλλάξαμε με την ολοκλήρωση της συνέντευξης, σημείωσε τους χαιρετισμούς του και από κάτω το αδιανόητο: Ελπίζω να σας αρέσουν οι απαντήσεις.

Ένας από τους, τεκμηριωμένα, πιο αναγνωρισμένους επιστήμονες στον κόσμο και ο πλέον αναφερόμενος παιδίατρος ή ενδοκρινολόγος διεθνώς, ρωτούσε εάν μας αρέσουν οι απαντήσεις! Που, μόνο και μόνο η παρουσία του σε ένα μέσο αποτελεί αυτόματη τιμή για το μέσο, καθώς και μεγάλη χαρά που μπορεί να έχει την αποκλειστικότητα μιας συζήτησης μαζί του.

Και είναι άπειρα τα θέματα που θα μπορούσαμε να συζητήσουμε -να συζητάμε, μάλλον- με τον καθηγητή Χρούσο, για μερόνυχτα ολόκληρα! Από όλα, διαλέξαμε το πιο κοινό, κοινότοπο και συνάμα πιο περίπλοκο: Το στρες – που μπορεί σε ένα παιδί ή έναν έφηβο να εκδηλωθεί με βίαια ξεσπάσματα θυμού, αλλά που, με το πέρασμα του χρόνου γίνεται συχνά και αυτό χρόνιο, μένοντας κρυμμένο κάτω από μελαγχολικά χαμόγελα, σιωπές, αισθήματα ματαιότητας και αγωνίας για το τι θα φέρει ο χρόνος που απομένει. Είναι κάποιες απαντήσεις του καθηγητή που θαρρείς και «εφευρέθηκαν» για να ταιριάζουν με τη φιλοσοφία του Just a Number, από τον Φρόιντ, που είχε πει ότι στη ζωή πρέπει να πρυτανεύουν η εργασία και η αγάπη, μέχρι τον συνομιλητή μας που κάνει σημαία της υγιούς μακροζωίας, το να έχουμε παρέες, στόχους και καλοσύνη.

Σε ό,τι αφορά στο περιοδικό μας και όχι μόνο, ας θυμηθούμε ότι, πρόσφατα, ο Γεώργιος Χρούσος, σε συνεργασία και με άλλους εκλεκτούς επιστήμονες, ίδρυσαν το ελληνικό Ινστιτούτο Υγιούς Μακροζωίας. Πριν λίγο καιρό, άλλωστε, είχαμε την τύχη να φιλοξενήσουμε συνέντευξη και με τη συν ιδρύτρια, Δρα Εύη Χατζηανδρέου, που πρόσθεσε τη δική της σοφία για το πώς να προσεγγίζουμε το χρόνο που περνάει, δημιουργώντας αδιάκοπα ένα καινούργιο μέλλον για όλους.

-Παρακολουθώντας σας, είναι προφανές ότι, είτε αναφέρεστε σε παιδιά είτε σε ενήλικες, δίνετε πολύ μεγάλη σημασία στον ρόλο του στρες, όχι μόνο για την ψυχική, αλλά και για τη σωματική υγεία. Αλήθεια όμως, τι είναι το στρες; Υπάρχει ένας ολιγόλογος, συμπυκνωμένος ορισμός που να το περιγράφει;

Το στρες είναι η κατάσταση της διαταραγμένης ή απειλούμενης ομοιόστασης της ψυχής και του σώματος. Δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα ή μια ψυχολογική δυσφορία· είναι μια ολιστική, βιολογική κατάσταση του οργανισμού κάτω από πραγματικές ή αντιλαμβανόμενες απειλές που λέγονται στρεσογόνα ερεθίσματα. Περιλαμβάνει ως προσαρμογή τη συντονισμένη ενεργοποίηση του νευρικού, ενδοκρινικού, ανοσολογικού και μεταβολικού συστήματος, με κεντρικό ρόλο τον άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων. Βραχυπρόθεσμα, το στρες είναι απαραίτητο για την επιβίωση και την προσαρμογή. Όταν όμως γίνεται χρόνιο, ανεξέλεγκτο και απρόβλεπτο, μετατρέπεται σε μια παθολογική κατάσταση που λέγεται κακόσταση, που επιταχύνει τη ψυχοσωματική φθορά του οργανισμού. Με μία φράση, το χρόνιο στρες δημιουργεί ένα βάρος για τον οργανισμό που λέγεται κακοστατικό φορτίο και αυτό είναι το τίμημα της επιβίωσης που πληρώνεται με νόσο και πρόωρη γήρανση.

-Ισχύει ότι στα παιδιά, το στρες εκφράζεται κυρίως με θυμό και έντονες αντιδράσεις, ενώ, όσο μεγαλώνουμε, μοιάζει περισσότερο με κατάθλιψη; Σε τι διαφέρει το παιδικό από το ενήλικο στρες;

Στα παιδιά, το στρες εκφράζεται συχνά με θυμό, έντονες αντιδράσεις, σωματικά συμπτώματα ή δυσκολίες συμπεριφοράς, επειδή τα εγκεφαλικά κυκλώματα αυτορρύθμισης δεν έχουν ακόμη ωριμάσει. Αντίθετα, στους ενήλικες το στρες τείνει να εσωτερικεύεται και να εκδηλώνεται ως άγχος, κατάθλιψη ή σωματικά νοσήματα. Η κρίσιμη διαφορά είναι ότι το παιδικό στρες δεν επηρεάζει απλώς τη λειτουργία του οργανισμού, αλλά τη διαμορφώνει. Το ενήλικο στρες φθείρει συστήματα· το παιδικό στρες τα «προγραμματίζει» για όλη τη ζωή.

-Σε μία συνέντευξή σας, στην εφημερίδα Καθημερινή, το 2024, είχατε πει ότι, «το στρες αλλάζει το γονιδίωμά μας με μία διαδικασία μεταβολής που αποκαλείται “επιγενετική” και ότι, όσο πιο νέος είναι ένας άνθρωπος, τόσο πιο ευάλωτος είναι σε επιγενετικές μεταβολές που προκαλούνται από το στρες. Γι’ αυτό και το παιδί, αν το κακοποιήσεις στα πρώτα χρόνια της ζωής του, του κάνεις μια φοβερή, συχνά μακροχρόνια ή και διά βίου “ζημιά”. Ποιες είναι οι μακροπρόθεσμες συνέπειες αυτής της ζημιάς;

Το πρώιμο στρες μπορεί να προκαλέσει χρόνιες επιγενετικές αλλαγές, δηλαδή μεταβολές στη ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης χωρίς αλλαγή στο DNA. Αυτές επηρεάζουν τον άξονα του στρες, το ανοσοποιητικό και τον μεταβολισμό, αυξάνοντας τον κίνδυνο για ψυχικές διαταραχές, καρδιομεταβολικά και αυτοάνοσα νοσήματα, καθώς και πρόωρη γήρανση. Το παιδικό μυαλό και σώμα «θυμούνται» το στρες. Ωστόσο, η επιστήμη δείχνει ότι αυτές οι επιδράσεις δεν είναι απόλυτα μοιραίες: η έγκαιρη φροντίδα, οι ασφαλείς σχέσεις και η υποστήριξη μπορούν να περιορίσουν ή και να αναστρέψουν μέρος της βιολογικής ζημιάς.

-Τι πρέπει να έχουν στο μυαλό τους οι σύγχρονοι γονείς για να μην προκαλούν οι ίδιοι στρες στα παιδιά τους, αλλά και να τα προστατεύουν από τους εξωγενείς, υπερβολικά στρεσογόνους παράγοντες;

Οι γονείς χρειάζεται να κατανοήσουν ότι τα παιδιά δεν αντέχουν το χρόνιο άγχος των ενηλίκων. Η υπερβολική πίεση για επιδόσεις, η συνεχής σύγκριση, η απουσία συναισθηματικής διαθεσιμότητας και η έλλειψη σταθερού ρυθμού ζωής αποτελούν ισχυρούς στρεσογόνους παράγοντες. Αντίθετα, προστατευτικά λειτουργούν η προβλεψιμότητα, η ασφάλεια, το παιχνίδι, ο επαρκής ύπνος και η αίσθηση άνευ όρων αποδοχής. Ο γονέας δεν χρειάζεται να είναι τέλειος· χρειάζεται να είναι σταθερά παρών.

-Τον περασμένο Νοέμβριο ιδρύσατε, με άλλους καταξιωμένους επιστήμονες, το Ινστιτούτο Υγιούς Μακροζωίας, του οποίου έχετε αναλάβει την προεδρία. Στην ομιλία σας για την παρουσίασή του, είχατε πει ότι, σκοπός του είναι να συνδυάσει την παραδοσιακή ελληνική σοφία με τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, με στόχο ένα μέλλον ισορροπίας, υγείας και ευημερίας για όλους. Τι έχετε αποκομίσει, ως ανατροφοδότηση, αυτούς τους πρώτους μήνες της λειτουργίας του;

Η ανατροφοδότηση από τους πρώτους μήνες λειτουργίας του Ινστιτούτου ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντική. Φάνηκε ξεκάθαρα ότι υπάρχει βαθιά ανάγκη να συνδεθεί η επιστημονική γνώση με το νόημα ζωής και τις ανθρώπινες αξίες. Ο κόσμος ανταποκρίθηκε θετικά στην προσπάθεια γεφύρωσης της σύγχρονης βιοϊατρικής με την ελληνική φιλοσοφική παράδοση, αναγνωρίζοντας ότι η μακροζωία δεν αφορά μόνο τα χρόνια ζωής, αλλά κυρίως την ποιότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις και την ατομική και κοινωνική ευημερία.

-Εκείνη την περίοδο, απαντώντας σε μια ερώτηση της φίλης και συναδέλφου Φλώρας Κασαβέτη για το Thrive Global, είχατε πει ότι τα αυτονόητα, λογικά βήματα για να εξασφαλίσουμε «υγιές γήρας» είναι, σωστή διατροφή, μέτρια άσκηση, τακτική ανάπαυση, ουσιαστική διασκέδαση, θετική κοινωνικότητα και πνευματικότητα. Και προσθέσατε ότι, πέραν αυτών είναι πολύ σημαντικά η καλοσύνη, η υπέρβαση του εαυτού και πάνω απ’ όλα η ύπαρξη νοήματος ζωής. Είναι προφανές ότι θα πρέπει να ακολουθήσουμε τις πανανθρώπινες αξίες που εκφράστηκαν ξεκάθαρα από τους προγόνους μας, τη φρόνηση, τη δικαιοσύνη, το θάρρος, την αυτοπειθαρχία, τον ανθρωπισμό και την υπέρβαση. Ομολογώ ότι ήταν μια μάλλον αναπάντεχη απάντηση από έναν επιστήμονα. Θέλετε να μας την εξηγήσετε;

Η αναφορά σε αξίες όπως η καλοσύνη, η υπέρβαση του εαυτού και η εύρεση νοήματος στη ζωή δεν είναι αντιεπιστημονική. Αντιθέτως, σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι αυτές οι έννοιες έχουν μετρήσιμες βιολογικές επιδράσεις, μειώνοντας τις ορμόνες του στρες και της φλεγμονής και ενισχύοντας έτσι τη μακροβιότητα. Οι αρχαίοι μιλούσαν για φρόνηση και ευδαιμονία· σήμερα μιλάμε για νευροβιολογία της ευημερίας που πηγάζει από τις πανανθρώπινες αρετές. Πρόκειται για δύο γλώσσες που περιγράφουν την ίδια ανθρώπινη πραγματικότητα.

-Όσο μεγαλώνουμε, τόσο επιδεινώνεται και μας κατακλύζει το στρες; Παίζει μεγάλο ρόλο η ηλικία και, αν ναι, γιατί – πέρα από τα πιο προφανή, όπως είναι π.χ. ο φόβος του τέλους;

Το στρες δεν αυξάνεται αναγκαστικά με την ηλικία, αλλά μεταβάλλεται ποιοτικά και, δυστυχώς, οι αρνητικές του δράσεις συχνά συσσωρεύονται στον οργανισμό με την πάροδο του χρόνου. Στη νεότερη ηλικία κυριαρχεί η αβεβαιότητα, ενώ αργότερα εμφανίζονται φόβοι απώλειας ελέγχου, ρόλων και υγείας. Παράλληλα, η βιολογική ανθεκτικότητα μειώνεται, καθιστώντας το χρόνιο στρες πιο επιβαρυντικό για την υγεία. Ωστόσο, η εμπειρία και η σοφία της ηλικίας μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά.

-Υπάρχουν κάποια συμπτώματα, μετά τα 50-60 που δείχνουν ότι αυξάνονται τα επίπεδα του στρες στον οργανισμό μας;

Χρόνια κόπωση, διάφοροι σωματικοί πόνοι, διαταραχές ύπνου, υπέρταση, αύξηση κοιλιακού λίπους, απώλεια μυϊκής και οστικής μάζας, γνωστική επιβράδυνση και μειωμένη άμυνα του ανοσοποιητικού, είναι συχνά σημάδια αυξημένου χρόνιου στρες. Δεν αποτελούν αναπόφευκτο κομμάτι της γήρανσης, αλλά ενδείξεις ότι ο οργανισμός παραμένει σε παρατεταμένη κατάσταση συναγερμού που στο τέλος κάνει κακό.

-Είναι η ώρα της σύνταξης μια τέτοια στιγμή;

Η συνταξιοδότηση μπορεί να λειτουργήσει είτε απελευθερωτικά είτε τραυματικά. Όταν συνοδεύεται από απώλεια κοινωνικού ρόλου και νοήματος, αυξάνει το στρες και τον κίνδυνο νοσηρότητας. Όταν όμως επαναπροσδιορίζεται ως νέα φάση ζωής με δημιουργικότητα και προσφορά, μπορεί να αποτελέσει περίοδο ψυχικής και σωματικής ανανέωσης. Αυτό είναι και ευκταίο και πραγματοποιήσιμο.

-Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι και πιο στρεσογόνοι φόβοι που φέρνει η ηλικία;

Πέρα από τον φόβο του τέλους, κυριαρχούν ο φόβος της μοναξιάς, της εξάρτησης, της νόσου και της κοινωνικής «αχρηστίας». Η αντιμετώπισή τους δεν βρίσκεται στην άρνηση της ηλικίας, αλλά στη διατήρηση κοινωνικών δεσμών, σκοπού και ενεργού συμμετοχής στη ζωή.

-Έχει έρθει και στην Ελλάδα μια τάση, που παρατηρείται σε Ευρώπη και Αμερική, οι seniors να επιδιώκουν κοινοβιακές συμβιώσεις. Είναι αυτό, κατά τη γνώμη σας, μια λύση για το μέλλον;

Οι κοινοβιακές μορφές διαβίωσης μπορούν να προσφέρουν κοινωνική υποστήριξη, μείωση της μοναξιάς και αίσθηση ασφάλειας. Δεν είναι πανάκεια, αλλά αποτελούν μια ενδιαφέρουσα απάντηση σε κοινωνικά και βιολογικά προβλήματα της τρίτης ηλικίας.

-Ουσιαστική διασκέδαση, θετική κοινωνικότητα, αισιοδοξία: Πώς «συνταγογραφούνται» τέτοιες έννοιες στις σημερινές, «επιθετικές» συνθήκες ζωής;

Δεν συνταγογραφούνται με χάπια, αλλά καλλιεργούνται με καθημερινές πρακτικές: Σταθερό ρυθμό ζωής, καλές ανθρώπινες σχέσεις, επαφή με τη φύση, τέχνη, κίνηση και προσφορά. Μικρές, σταθερές αλλαγές έχουν σωρευτικά μεγάλη επίδραση στη βιολογία του στρες.

-Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται πάρα πολύ όταν φεύγουν τα παιδιά τους από το σπίτι και μένουν μόνοι. Πώς μπορούν να «χορτάσουν» αυτό το κενό; Είναι εύκολο πχ να κάνει κάποιος νέες φιλίες, να βρει νέα χόμπι και να αλλάξει ζωή στην τρίτη ηλικία;

Η αποχώρηση των παιδιών συχνά βιώνεται ως απώλεια ταυτότητας. Το κενό δεν γεμίζει με υποκατάστατα, αλλά με νέους ρόλους, σχέσεις και ενδιαφέροντα. Η τρίτη ηλικία προσφέρει δυνατότητες επαναπροσδιορισμού που είναι όχι μόνο ψυχολογικά, αλλά και βιολογικά ωφέλιμες.

-Πόσο εφικτός είναι τελικά ο στόχος για υγιές, ποιοτικό γήρας;

Το υγιές γήρας είναι σε μεγάλο βαθμό εφικτό. Δεν σημαίνει απουσία νόσου, αλλά διατήρηση λειτουργικότητας, αυτονομίας, κοινωνικών δεσμών και νοήματος στη ζωή. Πρόκειται για έναν ρεαλιστικό στόχο που στηρίζεται σε επιστημονικά δεδομένα και ανθρώπινες αξίες.

Γεώργιος Χρούσος – Βιογραφικό σημείωμα
Ο Δρ. Γεώργιος Π. Χρούσος είναι Ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Είναι κάτοχος της Έδρας UNESCO στην Εφηβική Υγεία και Ιατρική, Διευθυντής του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Υγείας Μητέρας Παιδιού και Ιατρικής Ακριβείας και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ. Πρόσφατα ίδρυσε, με άλλους εκλεκτούς επιστήμονες, το ελληνικό Ινστιτούτο Υγιούς Μακροζωίας, του οποίου ανέλαβε πρόεδρος.
Έχει πραγματοποιήσει έρευνες που έχουν διαφωτίσει τις δράσεις του στρες στον οργανισμό στο συμπεριφορικό, νευροενδοκρινικό, κυτταρικό και μοριακό επίπεδο. Παράλληλα, έχει κάνει πρωτοποριακή έρευνα στην ανάπτυξη του ανθρώπου, ειδικά στην ενήβωση και την εφηβεία.
Στην καριέρα του έχει λάβει πολυάριθμα διεθνή βραβεία για το έργο του, όπως το Βραβείο Μποδοσάκη, το ύψιστο βραβείο της US Endocrine Society Fred Conrad Koch Award, καθώς και το Transatlantic Alliance Award των US Endocrine Society και European Society of Endocrinology.
Είναι εκλεγμένο μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών Academia Europaea, της Αμερικανικής Εθνικής Ακαδημίας Ιατρικής (US National Academy of Medicine) και της Ακαδημίας Αθηνών. Σύμφωνα με το Institute of Scientific Information, είναι ένας από τους πλέον αναφερόμενους επιστήμονες στον κόσμο. Όχι μόνο στην Κλινική Ιατρική, αλλά στη Βιολογία και στη Βιοχημεία. Είναι δε, ο πλέον αναφερόμενος κλινικός παιδίατρος ή ενδοκρινολόγος παγκοσμίως.