Όσο παράδοξη κι αν μοιάζει η επιλογή, πάντως δεν είναι τυχαία. Ένα βιβλίο για το καλοκαίρι, με το αποκαλόκαιρο να έχει ήδη αρχειοθετηθεί και τα χειμερινά πρόθυρα να μας τραβούν από το μανίκι, είναι μία μικρή δοκιμασία για τη σκέψη του αναγνώστη. Σε ένα πρώτο, εξωτερικό επίπεδο μοιάζει σαν να ξεφυλλίζεις -όπως κάναμε παλιά- το άλμπουμ των φωτογραφιών από τις διακοπές ή, όπως γίνεται τώρα, να σκρολάρεις σε ένα φόντο δεκάδων εκατοντάδων λήψεων για να κρατήσεις την ωραιότερη, αναμνηστική συλλογή.
Μια τέτοια συλλογή είναι οι «Θεριστές» του Ζαχαρία Μαυροειδή: 42 φαινομενικά ετερόκλητα διηγήματα, τα περισσότερα από τα οποία, όπως είχε πει ο ίδιος ο συγγραφέας, ξεκίνησαν ως ιδέες για κινηματογραφικά σενάρια. Ίσως αυτό από μόνο του είναι αρκετό για να «σκαρώσει» μια ποικιλία γραφής και οπτικής που συγκίνησε το αναγνωστικό κοινό, σε βαθμό που να δώσει στο βιβλίο, το βραβείο του. Πολύ περισσότερο από απολογισμό του περασμένου καλοκαιριού και προοίμιο του επόμενου, οι «Θεριστές» αποτελούν ένα ταξίδι φαντασίας σε μέρη, συνθήκες, καθημερινές -και όχι μόνο- σκηνές και πράγματα που δείχνουν γνώριμα, αλλά που ο συγγραφέας διυλίζει μέσα από τους πολλαπλούς φακούς της οπτικής του – από σατιρικά, ευρυγώνια πλάνα σε θερινές συνήθειες και έθιμα, έως ανελέητα κοντινά, σε ανθρώπους που βρίσκονται μετέωροι στον τόπο και το χρόνο. Πίσω από το «ποντίκι» που κράτησε για να γράψει το βιβλίο του, συμπορεύονται με έναν συναρπαστικό τρόπο, η καρέκλα του σκηνοθέτη και η γεωμετρική προοπτική του αρχιτέκτονα.
Ο ίδιος μπορεί να το θυμάται, αλλά εγώ θυμάμαι τον Ζαχαρία Μαυροειδή στο Χαλάνδρι –σύνορα με Βριλήσσια- εκεί που κανείς ακόμα δεν ήξερε ότι θα απλωνόταν η Αττική οδός, μαθητή του Δημοτικού, φιλαράκι – μέλος της παρέας της κόρης μου, να έχει μία ωριμότητα στο βλέμμα, ασύμβατη με το παιδικό σουλούπι του. Ήταν ακριβώς αυτό, που σαν αόρατη καταιγίδα όταν πλησιάζει από μακριά πολύ πριν κάνει αισθητή την παρουσία της, έδειχνε ότι, μεγαλώνοντας, θα έκανε κάτι πολύ ξεχωριστό. Τελικά έκανε πολλά.
Σπούδασε αρχιτεκτονική στη Θεσσαλονίκη, θέατρο στη Μαδρίτη και κινηματογράφο στην Αθήνα και την Κούβα. Έχει σκηνοθετήσει τις ταινίες Το καλοκαίρι της Κάρμεν (2023), Απόστρατος (2019), Ο ξεναγός (2011) και το ντοκιμαντέρ Στο σώμα της (2018). Το 2014 εκδόθηκε το πρώτο του μυθιστόρημα Εφτά ψυχές στο στόμα, από τις εκδόσεις Polaris. Έχει συμμετάσχει στις συλλογικές εκδόσεις Τι μας μαθαίνει η τέχνη (εκδόσεις ΦΡΜΚ, 2020, επιμ. Κατερίνα Ηλιοπούλου), Η χαμένη λεωφόρος του ελληνικού σινεμά (εκδόσεις Νεφέλη, 2019, επιμ. Αφροδίτη Νικολαΐδου) και Θηρασιά IV (Τα πράγματα, 2024, επιμέλεια Καλλιρρόη Παλυβού) και Η τέχνη της πραγματικότητας, πέρα από την παρατήρηση (Εκδόσεις Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, 2024, επιμέλεια Ορέστης Ανδρεαδάκης).
Στους «Θεριστές», η γραφή του Ζαχαρία Μαυροειδή γίνεται άλλοτε «υπερχειλιστική» και άλλοτε λακωνική, ακολουθώντας το μοντέλο «λεζάντα κάτω από εικόνα», σαν υπότιτλο. Αλλάζει τόπους, πλοκές, ήρωες και ηλικίες, με έναν σχεδόν αποσπασματικό ρυθμό, που κινείται όμως, πάνω σ’ ένα ανεπαίσθητα συνεκτικό νήμα. Σε κάθε περίπτωση, η οικειότητα που δημιουργεί μέσα από τις καλοκαιρινές αναμνήσεις μας, καταφέρνει να μας ενώνει με τα καλά και τα στραβά, τα παλιά και τ’ αυριανά, τα νοσταλγικά και τα απωθητικά της πολύχρωμης ομπρέλας που λέγεται ελληνικό καλοκαίρι.
Μετά απ’ όλα αυτά, το Just a Number κάλεσε τον πολυμήχανο, βραβευμένο συγγραφέα να απαντήσει, ως συνήθως, σε τρεις ερωτήσεις:
Διαπιστώνουμε ένα οξύμωρο: Oι νέοι δημιουργοί εκφράζουν, όπως κι εσείς στους «Θεριστές», μια -από ανεπαίσθητη έως προφανή- νοσταλγία, δυσανάλογη προς τη χρονολογική απόστασή τους από γεγονότα και εμπειρίες. Εσείς τι προσπαθείτε να πείτε με αυτήν;
Η νοσταλγία ως θεματική δεν υπήρχε ως πρόθεση. Νομίζω ότι προκύπτει στους αναγνώστες της συλλογής γιατί, λόγω της τουριστικοποίησης και της κλιματικής αλλαγής, τα καλοκαίρια στη χώρα μας έχουν αλλάξει ραγδαία. Μοιραία, διαβάζοντας τα διηγήματα που διαδραματίζονται σε καλοκαίρια της δεκαετίας του ’80 ή του ’90 θα νιώθουν νοσταλγικά. Εξίσου όμως πολλά διηγήματα είναι στο σήμερα, τεκμηριώνοντας έμμεσα αυτή την αλλαγή. Τώρα, αν ισχύει ότι οι νέοι έχουν μεγαλύτερη ροπή προς τη νοσταλγία, σίγουρα συμβάλλει καταλυτικά σε αυτό το ότι έχουν ανά πάσα ώρα και στιγμή πρόσβαση σε έναν τεράστιο όγκο φωτογραφιών, κειμένων και βίντεο που τεκμηριώνουν το πρόσφατο και απώτερο παρελθόν τους. Είναι μεγάλος ο πειρασμός να στρέψεις το βλέμμα προς τα πίσω.
Είστε σκηνοθέτης βραβευμένων ταινιών, όπως «Ο ξεναγός» και «Το καλοκαίρι της Κάρμεν», συγγραφέας, με τους «Θεριστές» να πλειοψηφούν στην προτίμηση του αναγνωστικού κοινού, που είναι το σημαντικότερο ίσως βραβείο. Με ποιο άλλο εκφραστικό μέσο και με τι αντικείμενο θα επιθυμούσατε/δοκιμάζατε να πειραματιστείτε στη συνέχεια;
Η εκ περιτροπής έκφραση μέσω του κινηματογράφου και της λογοτεχνίας είναι υπεραρκετή για να καλύψει την ανάγκη μου να λέω ιστορίες. Ταυτόχρονα διδάσκω συγγραφή κινηματογραφικού σεναρίου από την οποία εισπράττω πάρα πολλή χαρά και γνώση. Καμιά φορά σκέφτομαι ότι στο μέλλον θα ήθελα να έχω μια ραδιοφωνική εκπομπή όπου θα συνομιλώ με ενδιαφέροντες ανθρώπους.
Είναι γεγονός ότι, άθελά σας, οι πιο νέοι, «θερίζετε» έναν κόσμο κακουργηματικής απληστίας και νοσηρής εγωπάθειας, όπως δηλαδή τον βρήκατε. Τι είδους ποιότητες πρέπει να «σπείρετε» με τη σειρά σας, προκειμένου οι επόμενοι να βρουν κάτι καλύτερο;
Έπειτα από έναν αιώνα ατομικισμού, με τα καλά και τα κακά που μας άφησε, και με την Τεχνητή Νοημοσύνη να έρχεται να μας απομονώσει ακόμα περισσότερο απ’ όσο έχουν ήδη καταφέρει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, θεωρώ κρίσιμο όλες οι γενιές να υπερασπιστούμε την αξία της ανθρώπινης επαφής, του αγγίγματος, του βλέμματος. Η διά ζώσης εγγύτητα είναι βασική ανθρώπινη ανάγκη και, κατά τη γνώμη μου, απαραίτητη προϋπόθεση για να μπούμε στη θέση του «Άλλου», προκειμένου να φανταστούμε ένα καλύτερο κοινό μέλλον. Αυτό επιχειρούν οι «Θεριστές» αντιπαραβάλλοντας τα βιώματα τόσο ετερόκλητων ανθρώπων μεταξύ τους.
