Όσοι με ξέρετε από κοντά, γνωρίζετε την αγάπη μου για την ελληνική μυθολογία. Τρέφω ιδιαίτερη αδυναμία στην ανάλυση του Δωδεκάθεου και, ειδικότερα, στις θεές. Υπάρχουν εκείνες που τις θυμόμαστε για την ομορφιά, τη σοφία ή τη δύναμή τους. Κι ανάμεσά τους υπάρχει η Δήμητρα. Η θεά Μητέρα, η φροντιστική θεά, προστάτιδα της γης και της καρποφορίας. Εκείνη που φροντίζει να φυτρώσει ο σπόρος και να επιστρέψει η ζωή μετά τον χειμώνα. Ίσως, τελικά, να είναι η πιο σύγχρονη απ’ όλες. Γιατί η φροντίδα -αυτή η τόσο παλιά και βαθιά ανθρώπινη δύναμη- μοιάζει σήμερα να έχει χάσει τη θέση που της αξίζει.
Ζούμε στην εποχή της αυτοφροντίδας.
Μαθαίνουμε από μικροί να αγαπάμε τον εαυτό μας, να βάζουμε όρια, να προστατεύουμε την ενέργειά μας. Όλα σωστά. Μόνο που, κάπου στην πορεία, ξεχάσαμε κάτι βασικό: Ο άνθρωπος δεν είναι φτιαγμένος μόνο για να φροντίζει τον εαυτό του, αλλά και για να φροντίζεται, καθώς και να φροντίζει τους άλλους.
Υπάρχουν ηλικίες, ασθένειες, απώλειες και δύσκολες μέρες που δεν αντιμετωπίζονται απλώς με θετική σκέψη κι ένα καλό πρόγραμμα ευεξίας. Μέρες που χρειάζεσαι κάποιον να σου φέρει ένα πιάτο φαγητό, να σε ακούσει, να θυμηθεί ότι δεν είσαι καλά – ακόμη κι αν δεν βρήκες το κουράγιο να το πεις.
Η σύγχρονη Δήμητρα δεν κατοικεί στον Όλυμπο.
Είναι ανάμεσά μας. (Υπάρχουν, φυσικά, και άνδρες με αυτή την ενέργεια, αλλά αποτελούν κατά τη γνώμη μου σπάνιο είδος, καθώς οι περισσότεροι παραμένουν στα στενά όρια του «κουβαλητή» και προστάτη της οικογένειας).
Η σύγχρονη Δήμητρα κατοικεί στο σπίτι μας, στο διπλανό διαμέρισμα, στο απέναντι γραφείο, στην παρέα. Είναι η γυναίκα που θυμάται τα γενέθλια, που θα τηλεφωνήσει ανησυχώντας, που θα οργανώσει το οικογενειακό τραπέζι, τις εξόδους και εκδρομές, που θα προσέξει τον κουρασμένο συνάδελφο, που θα μαγειρέψει λίγο παραπάνω «μήπως χρειαστεί», που θα ρωτήσει δεύτερη φορά αν όλα είναι καλά επειδή η πρώτη απάντηση δεν την έπεισε. Που ξέρει ποιος έχει αλλεργία, ποιος περνάει δύσκολα, ποιος χρειάζεται μια χάρη και ποιος λέει «δεν πειράζει» ενώ πειράζει πολύ.
Είναι η μητέρα, η γιαγιά, η γυναίκα από τη Γεωργία, την Αλβανία, τις Φιλιππίνες, που στάθηκε δίπλα μας και φρόντισε το σπίτι και τα παιδιά μας μεγαλώνοντας τα με υπομονή και αγάπη (εγώ υπήρξα τυχερή με τη Μπαντούλα και τη Μάγδα μας που ήταν σαν μέλη της οικογένειας μας).
Είναι η φίλη που μας στέκεται στα δύσκολα. Αλλά είναι επίσης και όλοι οι άνθρωποι που έκαναν τη φροντίδα επάγγελμα και λειτούργημα: Οι νοσοκόμες, οι κοινωνικοί λειτουργοί, οι φροντιστές τρίτης ηλικίας. Ανθρώποι που προσφέρουν καθημερινά αξιοπρέπεια, ζεστασιά και παρηγοριά εκεί όπου υπάρχει πόνος ή ανάγκη.
Είναι τελικά η κάθε γυναίκα (η άνδρας) που από μικρή ηλικία έμαθε να φροντίζει τους πάντες – στο σπίτι, στη δουλειά, στην κοινωνία. Που παρατηρεί τις ανάγκες των άλλων πριν καν εκφραστούν και νιώθει άσχημα αν δεν τους φροντίσει.
Κάποιες φορές, ας το παραδεχτούμε, το παρακάνει.
Κακομαθαίνει τους ανθρώπους της η Δήμητρα. Τους συνηθίζει να βρίσκουν το φαγητό έτοιμο, τις δυσκολίες λυμένες, τις εκκρεμότητες τακτοποιημένες. Μπορεί άθελά της να τους στερήσει ακόμη και τη χαρά να ανακαλύψουν ότι είναι ικανοί να τα καταφέρουν μόνοι τους. Γίνεται τόσο απαραίτητη, που κινδυνεύει να ξεχάσει τον ίδιο της τον εαυτό.
Η Δήμητρα, άλλωστε, δεν είναι αγία. Είναι άνθρωπος. Και η φροντίδα, όταν δεν έχει μέτρο, μπορεί να γίνει έλεγχος, εξάρτηση ή ένας σιωπηλός τρόπος να αισθανόμαστε απαραίτητοι. Αλλά αυτό δεν ακυρώνει την αξία της· απλώς μας θυμίζει ότι ακόμη και η αγάπη χρειάζεται όρια.
Το πρόβλημα είναι ότι σήμερα κινδυνεύουμε να χάσουμε όχι μόνο τη Δήμητρα, αλλά και τον κόσμο που της επέτρεπε να υπάρχει.
Κάποτε, η φροντίδα ήταν υπόθεση οικογένειας, γειτονιάς, κοινότητας και δημόσιων δομών. Σήμερα, όλο και περισσότερα βάρη μεταφέρονται στο άτομο.
Η φροντίδα των ηλικιωμένων, των ασθενών, των παιδιών και των ανθρώπων με αναπηρία γίνεται συχνά ιδιωτική υπόθεση, που πρέπει να χωρέσει ανάμεσα στην εργασία, στις υποχρεώσεις και στην εξάντληση.
Και κάπως έτσι, η φροντίδα κινδυνεύει να γίνει πολυτέλεια —κάτι που προσφέρουμε μόνο αν περισσεύει χρόνος και ενέργεια.
Μόνο που η κοινωνική φροντίδα δεν είναι φιλανθρωπία. Είναι ευθύνη μιας κοινωνίας που αναγνωρίζει ότι κανείς δεν είναι πάντοτε δυνατός, αυτάρκης και ανεξάρτητος. Και η αφοσίωση μιας μητέρας, μιας κόρης ή ενός ευαίσθητου ανθρώπου δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις δημόσιες υπηρεσίες που οφείλει να παρέχει μια οργανωμένη πολιτεία.
Υπάρχει, όμως, και κάτι ακόμη: Οι Δήμητρες της ζωής μας χρειάζονται κι εκείνες φροντίδα. Δικαιούνται να κουραστούν, να αρνηθούν, να ζητήσουν βοήθεια. Η αξία τους δεν μετριέται με το πόσους εξυπηρέτησαν ούτε με το πόσο απαραίτητες έγιναν. Κι εμείς οφείλουμε να μην περιμένουμε να εξαντληθούν για να ανακαλύψουμε πόσα προσέφεραν.
Η Δήμητρα της μυθολογίας θρήνησε την απουσία της Περσεφόνης και η γη πάγωσε. Όταν η κόρη της επέστρεψε, η ζωή ξαναβρήκε τον ρυθμό της. Ίσως ο μύθος να μας θυμίζει ότι η ζωή δεν ανθίζει μόνο με την παραγωγή, την επίδοση και την αδιάκοπη ανάπτυξη. Ανθίζει και με τους δεσμούς, την παρουσία, το αληθινό ενδιαφέρον για τον άλλον.
Ίσως να μην έχουμε ανάγκη από περισσότερους ήρωες που καταφέρνουν τα πάντα μόνοι τους.
Ίσως να χρειαζόμαστε περισσότερες Δήμητρες – και κοινωνίες που δεν τις εξαντλούν, δεν τις θεωρούν δεδομένες και δεν τους αναθέτουν να καλύπτουν όλα όσα οι ίδιες αδυνατούν να φροντίσουν.
Γιατί η φροντίδα δεν είναι αδυναμία ούτε αποκλειστική υποχρέωση των γυναικών. Είναι η αθέατη δύναμη που κρατά τις σχέσεις και τις κοινωνίες ζωντανές.
Είναι ο τρόπος με τον οποίο λέμε στον άλλον: «Η ζωή σου με αφορά».
Και ίσως αυτό να είναι το πιο σύγχρονο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε.
